Sturen op samenwerking
   bij de vernieuwing van
      beroepsopleidingen
            in het vmbo

	                                                             © Foto: Wellantcollege

Een bestuurskundig onderzoek, uitgevoerd binnen Kempengemeenten en 
de gemeente Roosendaal.

       Hanneke Neutkens
       Studentnummer 300055

       Erasmus Universiteit Rotterdam
       Parttime opleiding Bestuurskunde

       Begeleidster: Dr. M.A. Beukenholdt-ter Mors
       Tweede lezer: Dr. J.L.M. Hakvoort

       Welberg, januari 2011.

I n h o u d s o p g a v e
										Pagina
Woord vooraf									3

Samenvatting									4

1 	Inleiding								5	
1.1	Aanleiding en probleemanalyse					5-6
1.2	Vraagstelling van dit onderzoek					7-10
1.3 	Maatschappelijke en bestuurlijke relevantie				11-12
1.4	Onderzoeksopzet en methode					13
1.5	Methodologische verantwoording					14
1.6	Opbouw van deze scriptie						15

2	Onderwijs wet- en regelgeving					16
2.1	Onderwijswetgeving							
2.2	Beleidsdocumenten onderwijsvernieuwing				16-17
2.3	Subsidieregelingen							17-18

3	De ontwikkeling van vmbo en mavo tot vmbo			19
3.1	Ontstaan van het vmbo						
3.2	De inrichting van het vmbo						19-20
3.3	Deelname aan het vmbo						20-22
3.4	Probleemfactoren bij beroepenoriëntatie				22-24

4 	Theorie								25
4.1	Verduidelijking van het begrip governance				25-29
4.2	Netwerksturing							30-31
4.3	Rivaliteit en samenwerking in netwerkorganisaties			32-33
4.4	Effectiviteit van netwerken						34-36
4.5	Hypotheses op basis van theorie					37-38

5 	Empirisch deel							39
5.1	Interviews								
5.2	Respondenten							
5.3	Resultaten interviews							40
a.	De onderwijsvernieuwing					41-42
b.	Wet- of regelgeving						42-43
c.	Behoefte of noodzaak tot onderwijsvernieuwing		43-45
d.	Doelen								45-48
e.	Imago								48-49
f.	Subsidie							49-50
g.	Verwantwoording/toezicht					50-52
h.	Termijn							52
i.	Samenwerkende partners					53-54
j.	Voorwaarden samenwerking					54-57
k.	Invloed partijen						57-59
l.	Beeld van gemeenten bij scholen en bedrijven		59-60
m.	Rol van de gemeente						61
n.	Verwachting ten aanzien van de gemeente			62-63
o.	Zelfbeeld van gemeenten					63-65
p.	Beeld van scholen bij bedrijven en gemeenten		65-67
q.	Beeld van bedrijven bij gemeenten				67
r.	Beeld van bedrijven bij de scholen				67-69
s.	Vernieuwing op de regionale agenda en regionalisering	69-71
5.4	Samenvattend							71-72

6 	Concluderend deel							73
6.1	Antwoord op de hypotheses						73-74
6.2	Antwoord op de deelvragen en hoofdvraag				75-77

7	Aanbevelingen							78-79

8	Reflectie								80

 	Literatuurlijst								81-83

	Lijst van afkortingen							84

	Bijlagen: projectenoverzicht en vragenlijst.

W o o r d   v o o r a f

Geachte lezer,

Ik weet me het moment goed te herinneren toen ik voor de eerste keer het terrein van de Erasmus Universiteit Rotterdam betrad: het voelde alsof ik voor het eerst met mijn tekenmap onder de arm over de Grote Markt in Breda liep toen ik net was begonnen aan mijn opleiding bij kunstacademie Sint Joost. Ik voelde trots. Ik waagde me aan diverse jaren studie met de inzet om die positief af te ronden. En met trots en blijdschap studeerde ik destijds af. Net zoals ik nu, 33 jaar later, afstudeer.

De studie Bestuurskunde is vlot verlopen. De (gast)colleges vond ik vaak boeiend, de aansluiting op de praktijk maakte het studeren makkelijk. Maar dan deze scriptie nog. Er zaten nu en dan wat beren, grotere en kleintjes, op de weg maar ik heb ze neergelegd. Mede dankzij de steun van dierbare mensen om mij heen die ik, met een warm gevoel, bedank voor hun geloof in mij. Zonder iemand tekort te doen, wil ik mijn partner hierbij in het bijzonder noemen: dank je wel Angelo.

Ook bedank ik de personen die ik heb mogen interviewen. Ik vond het fijn dat ieder tijd voor mij heeft vrijgemaakt en de ontmoetingen vond ik leerzaam en plezierig. Dankzij uw enthousiasme en inzet is deze scriptie mede tot wat het geworden is. Ik hoop dat u er concreet iets mee kunt en zult doen om de onderwijsvernieuwing in het vmbo verder vorm te geven.

Mijn scriptiebegeleider, mevrouw M.A. Beukenholdt-ter Mors, bedank ik hierbij voor haar begrip en steun. De heer J.L.M. Hakvoort, tweede lezer, bedank ik voor zijn kritisch commentaar op mijn scriptie waardoor ik de kwaliteit ervan kon verbeteren.

Tot slot bedank ik mijn huidige werkgever die mij ruimte geboden heeft om deze studie Bestuurskunde af te ronden.

Hanneke Neutkens.

S a m e n v a t t i n g

Dit onderzoek geeft een beeld van de huidige staat van samenwerking op onderwijsvernieuwende projecten in het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs, het vmbo, in een aantal gemeenten in het westen en oosten van Noord-Brabant. Specifiek is onderzocht hoe de samenwerking tussen scholen, bedrijven en die gemeenten is. Is de samenwerking tussen scholen en bedrijven om het vmbo te kunnen vernieuwen van de grond gekomen en welke rol heeft de gemeente daarbij gehad? Leidt die samenwerking tot het doel om een betere aansluiting van de beroepsopleidingen op de arbeidsmarkt te bewerkstelligen? Vindt de uitvoering in de praktijk plaats zoals dat in 2003 vastgelegd is in het convenant Samenwerking ten behoeve van Innovatie in het beroepsonderwijs? Toen was het begrip governance nog een hype en governance was het uitgangspunt voor zowel beleid als uitvoering. 
Om deze vragen te kunnen beantwoorden, zijn (na bestudering van literatuur) interviews afgenomen met vertegenwoordigers uit het onderwijs, bedrijfsleven en gemeenten. Hiervoor is een vragenlijst gebruikt. De resultaten van de interviews zijn verwerkt in het empirisch hoofdstuk van dit onderzoek.
Samenwerking tussen scholen, bedrijven en gemeenten om vmbo-opleidingen te vernieuwen blijkt met name in Roosendaal gerealiseerd te zijn en dan ook nog op een wijze die terugvoert op het uitgangspunt van governance door het aangaan van Educational Partnerships. De samenwerking tussen de school en de diverse bedrijven wordt vastgelegd in een contract waarin resultaatafspraken opgenomen zijn. Deze vorm van samenwerking, ook bekend als co-makership, ondersteunt de doelstelling van de betere aansluiting van beroepsopleidingen op de arbeidsmarkt. Gemeenten kunnen, nog veel nadrukkelijker, de regierol op zich nemen. Zij zouden hun betrokkenheid bij ontwikkelingen niet alleen moeten tonen maar meer nog die betrokkenheid moeten vasthouden. Voor de ontwikkeling van een regionale kennisinfrastructuur is coördinatie op regionaal niveau gewenst.

1.	I n l e i d i n g
1.1       A a n l e i d i n g  e n  p r o b l e e m a n a l y s e
In dit bestuurskundig onderzoek staat de huidige onderwijsvernieuwing van het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs, het vmbo, centraal. De rijksoverheid richt zich op meerdere beleidsdoelstellingen om de vernieuwing van het beroepsonderwijs te concretiseren. Die overheid zet in op diverse doelen zoals het vergroten van de doorstroom van het aantal vmbo-leerlingen binnen de beroepskolom naar het middelbaar- en hoger beroepsonderwijs, het beoogt een betere aansluiting tussen het beroepsonderwijs op de arbeidsmarkt, het richt zich op de ontwikkeling van competentiegericht onderwijs, imagoverbetering van het beroepsonderwijs, de bestrijding van het voortijdig schoolverlaten, kwalificering van de leerling en de zorgstructuur rondom de leerling binnen de school. Niet alleen onderwijskundig maar ook organisatiekundig dient de onderwijsvernieuwing vorm te krijgen. Namelijk de onderwijsinstellingen zelf moeten, al lerende, zich vormen tot een innovatieve organisatie.

Er wordt veel gevraagd van het onderwijs om te voldoen aan al deze doelstellingen en vernieuwingen en het is dan ook de vraag of alle aspecten evenredige aandacht krijgen om deze te realiseren. De doelstelling van de onderwijsvernieuwing welke in dit onderzoek belicht wordt, betreft de betere aansluiting van de (technische) beroepsopleidingen vmbo op de arbeidsmarkt. De keuze om deze doelstelling als onderzoeksonderwerp te nemen komt voort uit de taakstelling die de rijksoverheid met het onderwijsveld en de bedrijfsorganisaties in 2003 in een convenant vastgelegd heeft om de beroepsopleidingen beter aan te laten sluiten op de arbeidsmarkt door de samenwerking op dit gebied aan te gaan. In het convenant is het volgende te lezen:

“Partijen,
A.     De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, handelend als
        bestuursorgaan en als vertegenwoordiger van de Staat der Nederlanden, 
B.     Het Platform Beroepsonderwijs, 
C.     De Stichting van de Arbeid, 
overwegende dat:
1.	Nederland in 2010 tot de toonaangevende kenniseconomieën wil behoren;
2.	De economische ontwikkeling in ons land stagneert;
3.	De arbeidsmarkt goed opgeleide vakmensen nodig heeft;
4.	De uitval uit het beroepsonderwijs te hoog is;
5.	De aansluiting tussen het beroepsonderwijs en het (georganiseerde) bedrijfsleven verbetering behoeft;
6.	De inhoud van het beroepsonderwijs vernieuwing behoeft;
7.	De deelnemers aan het beroepsonderwijs niet alleen een goede beroepskwalificatie dienen te behalen, maar ook een leven lang moeten kunnen blijven leren om gelijke tred te houden met de snelle innovaties in het bedrijfsleven;
8.	Goed beroepsonderwijs bijdraagt aan de sociale integratie van grote groepen jongeren,

achten het wenselijk dat nadere afspraken worden gemaakt over de samenwerking tussen het beroepsonderwijs en het (georganiseerde) bedrijfsleven in het algemeen en over onderwijs in de praktijk en innovatiearrangementen in het bijzonder”.

In het convenant is vastgelegd dat de scholen voor beroepsonderwijs, in dit onderzoekskader de vmbo-scholen, in samenwerking met plaatselijke bedrijven activiteiten dienen te ondernemen om initiatieven tot vernieuwende projecten op te zetten en te verwezenlijken. Zij kunnen, met nog meer partijen (regionaal of sectoraal), een zogenaamd arrangement sluiten waarvoor het Ministerie van OCW een subsidiebijdrage kan verstrekken. Deze vorm van concrete samenwerking tussen scholen en bedrijven, co-makership genoemd, is te benoemen als ‘sturen in samenwerking’. Een andere term hiervoor is het alom gebruikte begrip van governance. Governance wijst in dit verband op de aansturing door de rijksoverheid om samen met het onderwijsveld en de bedrijfsorganisaties het gewenste onderwijsbeleid te bepalen om zich vervolgens op afstand te zetten en de uitvoering van het beleid over te laten aan de aangewezen partijen. Anderzijds houdt de rijksoverheid nadrukkelijker toezicht en voert het controle uit op de resultaten van de genomen initiatieven om de onderwijsvernieuwing te realiseren.

1.2	V r a a g s t e l l i n g  v a n  d i t  o n d e r z o e k
In 2002 stelt de minister van OCW, Van der Hoeven, in een brief aan de Tweede Kamer, tevens opgenomen in de toelichting van het hiervoor aangehaalde convenant, het volgende: “Ontwikkelingen in de beroepspraktijk en in de regio van de instellingen moeten sneller worden vertaald in het beroepsonderwijs. Daarvoor moeten de instellingen structureel samenwerken met het bedrijfsleven en is er een omslag nodig van centraal gestuurde innovatie naar regionale en sectorale innovatie van onderop. Om verdergaande institutionele vernieuwing te stimuleren, is er behoefte aan grensverleggende innovatie van instellingen samen met het (regionale) bedrijfsleven en toegesneden op de wensen van specifieke regio’s of sectoren”.

Door bestudering van literatuur over vernieuwing in het beroepsonderwijs is nieuwsgierigheid ontstaan naar de aansturing op die vernieuwing middels governance. Governance blijkt een ‘containerbegrip’ te zijn en het eerste doel is dan ook om in deze opzet helder te definiëren wat governance vanuit een bestuurskundige optiek inhoudt zodat duidelijk is in welke betekenis governance hier toegepast wordt. Voorts is de nieuwsgierigheid geprikkeld naar de samenwerkingsvorm van co-makership tussen vmbo-scholen en bedrijven en de betrokkenheid van andere partijen daarbij. Vmbo-scholen en bedrijven zouden hun co-makership verder moeten uitbreiden tot een breder samenwerkingsverband, in een gemeentelijk of zelfs regionaal netwerk (zie hierboven het citaat van de minister), een zogenoemde regionale kennisinfrastructuur. De theorie van de netwerkbenadering wordt in dit onderzoek dan ook belicht naast de gehanteerde definities over governance.

Als het gaat over de gemeente als derde partij bij de vernieuwing van het beroepsonderwijs vmbo dan is in de literatuur nagenoeg niets terug te vinden over haar betrokkenheid hierbij. Een tweede doel is dan ook om inzichtelijk te maken welke rol en/of invloed de gemeente bij projecten van onderwijsvernieuwing concreet heeft.

We zijn nu, na de aftrap met het convenant in 2003, zo’n zeven jaar verder en het is een vraag hoe de ontwikkeling van vernieuwende onderwijsprojecten op lokaal, gemeentelijk niveau vorm gekregen heeft en of die ontwikkeling doorgang vindt conform het rijksbeleid als het gaat om een betere aansluiting van beroepsopleidingen op de arbeidsmarkt. Geëvalueerd wordt hoe op dit moment de onderwijsvernieuwing van beroepsopleidingen in het vmbo vorm gekregen heeft in gemeenten in twee regio’s.
Afgeleid van de hiervoor kort beschreven situatie over de onderwijsvernieuwing worden voor dit onderzoek drie leidende uitgangspunten genomen. Het eerste uitgangspunt is dat van het landelijk beleid van vernieuwing in het beroepsonderwijs en de uitvoering van dit beleid in de praktijk. Het tweede betreft de aangestuurde samenwerking op de onderwijsvernieuwing door governance en het co-makership tussen een school en bedrijven. Als derde is de vraag leidend wat een gemeente bij de samenwerking tot onderwijsvernieuwing concreet kan betekenen. Met deze drie uitgangspunten is de centrale vraagstelling van dit onderzoek als volgt geformuleerd:

Is, sinds het convenant uit 2003, de samenwerking tussen onderwijs, bedrijven en gemeenten op onderwijsvernieuwing van beroepsopleidingen in het vmbo gerealiseerd en leidt dit tot een betere aansluiting van die opleidingen op de arbeidsmarkt?

Om deze hoofdvraag te kunnen beantwoorden is als eerste noodzakelijk dat het beleid en de regelingen over de onderwijsvernieuwing van de beroepsopleidingen worden uiteengezet. Om het terrein van de onderwijsvernieuwing van beroepsopleidingen in te perken, richt dit onderzoek zich op het vmbo en wordt het mede afgebakend door de focus op één bepaalde doelstelling van de onderwijsvernieuwing, te weten: de betere aansluiting van beroepsopleidingen op de arbeidsmarkt.

Om de centrale vraagstelling te kunnen beantwoorden, zal een antwoord gezocht worden op de volgende deelvragen:

Deelvraag 1	Welke rol en bijdrage hebben de vmbo-scholen, bedrijven en gemeenten bij hun samenwerking tot onderwijsvernieuwende projecten?
Om deze vraag in detail beantwoord te krijgen, zal informatie ingewonnen worden door interviews af te nemen met vertegenwoordigers van de vmbo-scholen, bedrijven en gemeenten. De vertegenwoordigers zullen persoonlijk gevraagd worden naar hun bekendheid met beleid en regelgeving van onderwijsvernieuwing van beroepsopleidingen, de ervaringen met de praktijk van onderwijsvernieuwende projecten, de samenwerking met andere partijen in deze projecten, belangen, verwachtingen, doelstellingen, visie en concrete bijdrage die de samenwerking vormgeven. Nagestreefd wordt om de vertegenwoordiging van scholen, bedrijven en gemeenten zowel op bestuurlijk als op ambtelijk niveau te interviewen over dit onderzoeksonderwerp (in de gemeenten zullen van elke betrokken partij drie tot vier vertegenwoordigers geïnterviewd worden, circa 20 in totaal). De informatie zal worden gebruikt om toe te lichten hoe ieders rol en taakopvatting is of ervaren wordt en op welke wijze partijen concreet bijdragen aan onderwijsvernieuwing in het vmbo. Specifiek hierbij worden de inzet en bijdrage van de betrokken gemeenten belicht en vergeleken.

Deelvraag 2	Vindt de implementatie van onderwijsvernieuwing in het vmbo in de betrokken gemeenten plaats volgens de aansturing conform landelijke richtlijnen?
Zoals eerder aangegeven is, zal relevante regelgeving over het beleid van onderwijsvernieuwing van beroepsopleidingen worden opgenomen in dit onderzoek om een vergelijking met de praktijk mogelijk te maken. Door een bepaalde selectie van doelstellingen van beleid en regelgeving betreffende vernieuwing van het beroepsonderwijs te maken, kan dat beleid in de praktijk op een aantal punten worden getoetst. Door de vergelijking te maken tussen beleid en praktijk kan beantwoord worden of de samenwerking overeenkomt met de gestuurde samenwerking volgens de landelijke richtlijnen en kan beoordeeld worden of de uitvoering voldoet aan de doelstellingen. Mede met de verkregen informatie uit de interviews kan worden benoemd hoe de implementatie van de onderwijsvernieuwing in het vmbo tot op heden vorm gekregen heeft.

Deelvraag 3	Welke zijn de resultaten van de samenwerking tot onderwijs-vernieuwende projecten in het vmbo die in de twee gemeenten behaald zijn?
Met behulp van de uitkomsten van de interviews en de vergelijking van het landelijke beleid met dat van de uitvoering in de praktijk kan worden beschreven welke resultaten door samenwerking tussen de drie partijen behaald zijn. De onderwijsvernieuwende projecten die in de twee gemeenten gerealiseerd zijn en hun doelstellingen, zullen worden vermeld, evenals wie initiatiefnemer geweest is en het proces van samenwerking om de projecten tot stand te brengen. Echter, effectmeting op de projectresultaten is nog niet te doen aangezien de projecten nog onvoldoende lang lopen. Effecten zouden over circa drie tot vier jaar gemeten kunnen worden. In een vervolgonderzoek kan dit vorm krijgen.

Deelvraag 4	Bieden de resultaten van samenwerking perspectief voor de toekomst of verdient de huidige aanpak bijstelling van beleid?
Door een nadere analyse van verschillen en overeenkomsten tussen beleid en uitvoering en door resultaatvergelijking van samenwerking in de twee gemeenten kunnen wellicht sterke en zwakke punten van het beleid genoemd worden. Door een vergelijking van deze factoren kan worden getoetst of het huidige beleid succesvol is of dat het bijstelling verdient. Door deze vergelijking te maken, kan een of meerdere aanbevelingen gedaan worden voor de betrokken partijen.

Door beantwoording op deze onderdelen wordt geschat voldoende gegevens te verzamelen om een verklarend antwoord te vinden op de centrale vraagstelling.

1.3	M a a t s c h a p p e l i j k e  e n  b e s t u u r l i j k e  r e l e v a n t i e
Er zijn twee belangrijke criteria te noemen voor de ontwikkeling van het individu, de leerling. Enerzijds is dat het onderwijs dat zich richt op het leren van pedagogisch-didactische vaardigheden en anderzijds is dat het opleiden tot een goed burgerschap en volwaardige deelname aan de samenleving. De rijksoverheid steekt heel duidelijk in op diverse belangen als het gaat om onderwijs en heeft verschillende speerpunten geformuleerd zoals die al in de inleiding aangehaald zijn. In het onderstaande is duidelijk te ervaren dat Nederland op vele fronten werkzaam is aan verbetering en ‘upgrading’ van het onderwijs en het kennisniveau van het individu en onze samenleving.

Het is van bestuurlijk belang om de landelijke en Europese doelstellingen (de zogenoemde Lissabon-doelstellingen) ten aanzien van de kenniseconomie, hoger opgeleide mensen en minder voortijdig schoolverlaters, binnen een bepaalde termijn te realiseren. Om die doelstellingen te halen, behoren de doorstroom binnen de beroepskolom vmbo-mbo-hbo en effectieve leerroutes tot speerpunten van beleid. Ter realisatie van die doorstroom is een overtuigde keuze van een leerling voor een beroepsprofiel dan ook een wezenlijke keuze aangezien het voortijdige schooluitval kan voorkomen. Hiermee wordt de kans groter dat de leerling zijn opleiding ononderbroken vervolgt en sneller tot beroepskwalificatie komt. Onlangs heeft dit voor de jongere een verplichtend karakter gekregen in de wet op de Kwalificatieplicht. Deze wet maakt dat per schooljaar 2007-2008 jongeren tot 18 jaar ‘leerplichtig’ zijn en een diploma moeten zien te behalen op het niveau van havo, vwo of mbo niveau 2. Hiermee heeft ook de doorstroom van vmbo naar havo of mbo een verplichtend karakter gekregen omdat de jongere niet klaar is met leren, al heeft hij zijn vmbo-diploma op zak. Met een verlengde opleiding moet een goede positie van de jongere op de arbeidsmarkt dichter in het bereik komen. Maar niet alleen de jongere dient te investeren in het toekomstig welzijn van zichzelf en de Nederlandse staat. Er wordt landelijk hoog ingezet: te stellen is dat het gehele onderwijsstelsel in Nederland op die wijze ingericht wordt dat elke individuele leerling, scholier, student of potentiële dan wel bijscholende werknemer bijdraagt aan de Nederlandse onderwijsdoelstellingen ten behoeve van de (kennis)economie. 
De in 2009 ingevoerde wet WIJ, Wet Investeren In Jongeren, getuigt hier mede nadrukkelijk van. Indien een jongere tot 27 jaar, die zich meldt voor een uitkering, niet ingaat op een door de gemeente aangeboden baan, scholing of een combinatie van beide dan ontvangt deze persoon geen uitkering. De keuze is dus beperkt tot óf scholing óf werk.

Maatschappelijk gezien is het van belang om mensen hoger op te leiden in het kader van ‘een leven lang leren’ en de bijdrage aan de (kennis)economie. Tevens dragen deze doelstellingen bij aan de persoonlijke ontwikkeling en het welzijn van de jongere en (latere) volwassene zelf. Voor het individu is het van belang dat ‘er uit gehaald wordt wat er in zit’ en via competentiegericht onderwijs, maatwerk op het individuele niveau van opleidingstrajecten, kan dit gerealiseerd worden. Het onderwijs draagt in sterke mate bij aan de burgerschapszin van het individu. Dit accent is in de afgelopen jaren scherper geworden als het gaat om opvoeding, veiligheid en zorg. Veel maatregelen zijn ingesteld om de keten rond zorgleerlingen sluitend te maken zodat zij niet voortijdig uit het onderwijs of het maatschappelijk systeem vallen en zich ontwikkelen tot een volwaardig deelnemer aan de maatschappij: een burger die in onze samenleving, zo veel als mogelijk, zelfredzaam is.

1.4	O n d e r z o e k s o p z e t  e n  m e t h o d e
Om de onderzoeksvragen te kunnen gaan beantwoorden is voor dit onderzoek eerst en vooral literatuur over het onderwerp van onderwijsvernieuwing beroepsonderwijs bestudeerd. Vele beleidsdocumenten die afkomstig zijn van de rijksoverheid, de kenniscentra beroepsonderwijs, bedrijfsleven en belangenorganisaties van het onderwijs zijn geraadpleegd. De geraadpleegde informatie uit de beleidsdocumenten wordt benut om de praktijk op lokaal niveau, dat van gemeenten, te kunnen onderzoeken.
Om beleid-, wet- en regelgeving over de onderwijsvernieuwing in het beroepsonderwijs te kunnen toetsen aan de praktijk worden samenwerkende partners uit onderwijs, bedrijfsleven en gemeenten geïnterviewd. Hierbij wordt de variatie gezocht door twee gemeenten met vmbo-scholen te vergelijken met elkaar. De ene gemeente betreft Roosendaal in het westen van Noord-Brabant en de andere gemeenten betreffen Eersel en Bergeijk, twee van vijf samenwerkende Kempengemeenten in het oosten van deze provincie. De keuze voor de gemeente Roosendaal is gemaakt vanwege het feit dat de vmbo-school aldaar via het regionale dagblad regelmatig de nodige aandacht weet te vestigen op zijn vernieuwende onderwijsprojecten. De vmbo-school lijkt zeer actief te zijn op dit gebied. De keuze voor de gemeente Eersel is gemaakt vanwege het contact met een bevriend ondernemer die vertelde over een vernieuwend project dat door de ondernemers van De Kempen is geïnitieerd. In deze regio lijkt het bedrijfsleven meer actief te zijn dan het onderwijsveld. Door de input van deze twee verschillende initiatiefnemers met uiteenlopende projecten waarvan de ene opereert in het westen van Brabant en de ander in het oosten van Brabant is het maken van een vergelijking tussen deze twee een logische vervolgstap al is de selectie van de casussen niet een geheel vergelijkbare aangezien de betrokken gemeenten in omvang variëren en ook het aantal scholen binnen die gemeenten varieert. Behalve het gegeven dat er in de twee regio’s verschillende initiatiefnemers zijn, zijn er mogelijk nog andere regionale dan wel lokale verschillen of overeenkomsten te duiden. Het gedifferentieerde profiel van gemeenten kan mede bepalend zijn voor de ontwikkeling van initiatieven, de aandacht en inzet hierop, de aard van de beleidsdoelen en dergelijke. Door vergelijking kunnen ook verschillen en/of overeenkomsten worden achterhaald als het gaat om de samenwerking bij en de (beoogde) resultaten van de initiatieven. Het geheel aan verzamelde gegevens resulteert in aanbevelingen voor de drie betrokken partijen -vmbo-scholen, bedrijven en gemeenten- als het gaat om hun rol in het proces van de betere aansluiting van vmbo-opleidingen op de arbeidsmarkt.
1.5	M e t h o d o l o g i s c h e  v e r a n t w o o r d i n g
De opzet is om een kwalitatief onderzoek uit te voeren aan de hand van de richtlijnen zoals die te vinden zijn in het Basisboek Kwalitatief Onderzoek van Baarda, De Goede en Teunissen (2005) en Kwalitatieve Analyse van Wester en Peters (2004).

1	Allereerst wordt een inhoudelijke verdieping over dit onderwerp van onderwijsvernieuwing in het beroepsonderwijs gezocht door het lezen van documenten, artikelen en wet- en regelgeving;
2	Voorts zullen voorbeelden van projecten tot vernieuwing van beroepsopleidingen in het vmbo de aanleiding zijn om deze beknopt te beschrijven en om aan de hand van de praktijk met betrokken personen daarover in gesprek te kunnen gaan;
3	Met vertegenwoordigers van vmbo-scholen, bedrijven en gemeenten worden interviews afgenomen. Daarbij zal gebruik worden gemaakt van een semi-gestructureerde vragenlijst;
4	De interviews zullen digitaal worden verwerkt en de voor dit onderzoek relevante gegevens daaruit worden opgenomen in een apart hoofdstuk;
5	De bevindingen worden vervolgens getoetst aan de deelvragen en de centrale vraagstelling plus hypotheses waaruit bepaalde conclusies afgeleid kunnen worden;
6	Besloten wordt met een aantal aanbevelingen.

1.6	O p b o u w  v a n  d e z e  s c r i p t i e
Zoals u in de inleiding onder paragraaf 1.1 heeft kunnen lezen gaat hoofdstuk 1 in op de aanleiding en het doel van dit onderzoek. In dit hoofdstuk wordt in paragraaf 1.2 de vraagstelling van het onderzoek beschreven en welke aanvullende onderzoeksvragen daarop het antwoord kunnen geven. De maatschappelijke en bestuurlijke relevantie van dit onderzoeksonderwerp zijn opgenomen in paragraaf 1.3. De onderzoeksopzet, methode en verantwoording daarvan zijn beschreven in paragrafen 1.4 en 1.5.
In hoofdstuk 2 kunt u lezen over relevante wet- en regelgeving aangaande het onderzoeksonderwerp. De wetgeving wordt toegelicht in paragraaf 2.1 en leidende documenten over de onderwijsvernieuwing zijn benoemd in paragraaf 2.2. In paragraaf 2.3  is vervolgens in het kort informatie opgenomen over beschikbare subsidieregelingen.
Hoofdstuk 3 gaat in op de ontwikkelingen van het vmbo-onderwijs. In paragraaf 3.1 is het ontstaan van het vmbo opgenomen en in paragraaf 3.2 de inrichting van deze onderwijssoort. In paragraaf 3.3 zijn cijfers opgenomen over het leerlingenaantal in het vmbo en onder 3.4 zijn gegevens uit onderzoek opgenomen die probleemfactoren bij beroepenoriëntatie duiden.
Hoofdstuk 4 is het theoretisch gedeelte waar in paragraaf 4.1 het begrip governance verduidelijkt wordt. In paragrafen 4.2 tot en met 4.4 wordt ingegaan op netwerksturing, rivaliteit en samenwerking in netwerkorganisaties en effectiviteit van netwerken. In paragraaf 4.5 zijn op basis van de theorie hypotheses opgenomen.
Hoofdstuk 5 is het empirische gedeelte. In paragrafen 5.1 tot en met 5.3 wordt ingegaan op de interviews, de respondenten en de resultaten van de interviews. In paragraaf 5.4 is daarvan een beknopte samenvatting te vinden.
In hoofdstuk 6 is de conclusie van dit onderzoek opgenomen met onder paragraaf 6.1 de antwoorden op de hypothesen en onder 6.2 de antwoorden op de deelvragen en de hoofdvraag van dit onderzoek.
Aan de hand van de conclusies zijn in hoofdstuk 7 de aanbevelingen opgenomen.
Hoofdstuk 8 is een reflectie op dit onderzoek.

Vervolgens zijn toegevoegd de literatuurlijst plus een lijst van afkortingen en een overzicht van besproken projecten en een interview vragenlijst.

2.	O n d e r w i j s  w e t-  e n  r e g e l g e v i n g
2.1	O n d e r w i j s w e t g e v i n g
In de Wet op het Voortgezet Onderwijs (WVO) zijn vele en diverse regelingen te vinden die gelden voor de vernieuwing van het vmbo binnen het voortgezet onderwijs waar, naast het vmbo, ook het havo en vwo onder vallen.
De Wet Educatie en Beroepsonderwijs (WEB) is het wetgevend kader waarbinnen de rijksoverheid de regels geformuleerd heeft waarlangs vernieuwing en uitvoering van het beroepsonderwijs vorm moeten krijgen. Deze wet regelt de bundeling van verschillende vormen van beroepsonderwijs en volwasseneneducatie. De wet geeft in Artikel 1.2.1 de volgende definitie van beroepsonderwijs: “Beroepsonderwijs is gericht op de theoretische en praktische voorbereiding voor de uitoefening van beroepen, waarvoor een beroepskwalificerende opleiding is vereist of dienstig kan zijn. Het beroepsonderwijs bevordert tevens de algemene vorming en de persoonlijke ontplooiing van de deelnemers en draagt bij tot het maatschappelijk functioneren. Beroepsonderwijs sluit aan op het voorbereidend beroepsonderwijs en het algemeen voortgezet onderwijs. Beroepsonderwijs omvat niet het hoger onderwijs”.

2.2	B e l e i d s d o c u m e n t e n  o n d e r w i j s v e r n i e u w i n g
In het convenant van 2003 dat de samenwerking tussen het beroepsonderwijs en het bedrijfsleven moet effectueren, wordt benoemd welke belangen onder deze samenwerking liggen. In het convenant is een opsomming te vinden van de diverse belangen die in het inleidende hoofdstuk van dit onderzoek zijn opgesomd.
De rijksoverheid heeft in 2004 de gewenste vernieuwing van het beroepsonderwijs vastgelegd in de beleidsdocumenten Koers VO en Koers BVE. In deze documenten wordt onder andere verwezen naar een aantal trendmatige ontwikkelingen in onze samenleving en er worden voorwaarden genoemd welke die ontwikkelingen met zich meebrengen voor het functioneren van het individu in de samenleving. De drie belangrijke trends die worden aangehaald zijn: - het zich in een steeds complexere samenleving gaan bevinden van het individu; - de transitie van economie en samenleving naar een kenniseconomie en kennissamenleving; - de verandering in de positie van de nationale overheid zowel ten opzichte van Europa als ten opzichte van de onderscheidende regio’s in Nederland.
Aan de hand van deze maatschappelijke ontwikkelingen en ontwikkelingen in het voortgezet onderwijs komt de minister tot een beleidsagenda met drie hoofdlijnen. De hoofdlijnen worden uitgewerkt in een reeks concrete maatregelen, gericht op verbetering
van de kwaliteit van het voortgezet onderwijs. Ze vormen samen de agenda voor
2010. De maatregelen hebben gevolgen voor de bestuurlijke verhoudingen tussen scholen, de georganiseerde sector voortgezet onderwijs en de rijksoverheid. De drie hoofdlijnen zijn onder de volgende titels bekend:
•	De leerling geboeid, met als subthema’s het waarborgen van doorlopende leerlijnen, het omgaan met verschillen tussen leerlingen, het integreren van het formele en informele leren in het onderwijsprogramma en het erkennen van verschillende leerervaringen en examens.
•	De school ontketend, met als subthema’s bevordering van mogelijkheden van scholen (en dan vooral het vmbo) flexibel onderwijs aan te bieden, vaststelling van de maatschappelijke opdracht van de school, flexibele inzet van onderwijspersoneel en bekostiging en versterking van vmbo en praktijkonderwijs.
•	Innovatie en schoolontwikkeling, met als subthema’s ontwikkeling van een innovatiestrategie, toepassing van informatie- en communicatietechnologie (ict), bevordering van de aantrekkelijkheid van bètavakken/techniek en vaststelling van de benodigde onderwijstijd.

2.3	S u b s i d i e r e g e l i n g e n
In beide genoemde koersdocumenten wordt ingegaan op de wettelijke mogelijkheden van de innovatie van het beroepsonderwijs waarvoor drie subsidieregelingen zijn getroffen: Innovatiearrangementen, Regionale Arrangementen en Doorlopende Leerlijnen. Per 1 augustus 2008 is de regeling van het Regionaal Arrangement gewijzigd en worden Regionale Arrangementen automatisch omgezet naar een Regionaal Plan Onderwijsvoorzieningen, afgekort het RPO.

In het kader van dit onderzoek is het Innovatiearrangement van toepassing. Een dergelijk arrangement dient zich te richten op bepaalde thema’s, te weten: het bevorderen van competentiegericht beroepsonderwijs; het verbeteren van de aansluiting tussen de verschillende delen van het beroepsonderwijs; optimalisering van vernieuwing in het bedrijfsleven en het beroepsonderwijs door samenwerking.
De thema’s dienen op hun beurt te worden uitgewerkt naar onderwerp: instroom, doorstroom in de beroepskolom, aansluiting op de arbeidsmarkt, uitvalbeperking en talentontwikkeling.

De regeling Beroepsonderwijs in Bedrijf is een subsidieregeling die ondernemers stimuleert om de samenwerking met scholen aan te gaan om het praktijkleren te vernieuwen zodat een aantrekkelijker arbeidsmarktrelevant beroepsonderwijs ontstaat en een beter en hoger gekwalificeerde beroepsbevolking.

Ook de provincie Noord-Brabant kent een aantal subsidieregelingen voor projecten op het gebied van onderwijs en arbeidsmarkt.  Tevens wordt (tot 2011) ondersteuning geboden via vijf Regionale Platforms Techniek in de verschillende windstreken van de provincie. In het kort worden hier als maatregelen genoemd  de Leerbon, de servicepunten Leren & Werken en de subsidieregeling ‘Terugdringen voortijdig schoolverlaten Noord-Brabant 2009-2011’.

3.	D e  o n t w i k k e l i n g  v a n  V B O  e n   M A V O  t o t  V M B O
3.1	O n t s t a a n  v a n  h e t  v m b o
In Nederland is vernieuwing van het onderwijs met regelmaat aan de orde. Zo zijn in 1999 het voorbereidend beroepsonderwijs (vbo) en het middelbaar algemeen voortgezet onderwijs (mavo) samengevoegd tot het vmbo. Het doel hiervan was om de aansluiting van het vmbo naar het mbo en havo te verbeteren. Over het jaar 2008 is bekend dat meer dan de helft van alle leerlingen in het voortgezet onderwijs het vmbo bezoekt.

3.2	D e  i n r i c h t i n g  v a n  h e t  v m b o
Het vmbo duurt vier jaar. De eerste twee jaren beslaan de basisvorming en de leerlingen volgen hetzelfde vakkenpakket. Na twee jaar volgt een keuze voor een sector en een leerweg. Het vmbo kent vier sectoren: Zorg en Welzijn, Techniek, Economie en Landbouw. Als een leerling voor een sector kiest, kiest hij of zij voor een vast vakkenpakket dat moet voorbereiden op beroepen binnen die sector. Binnen de kaderberoepsgerichte- en de basisberoepsgerichte leerweg volgen leerlingen binnen hun gekozen sector een afdelingsprogramma. De keuze voor een afdelingsprogramma is vergelijkbaar met de keuze voor een opleidingsrichting binnen het vroegere vbo. Zo kan een leerling binnen de sector Techniek het afdelingsprogramma Bouwtechniek volgen en daarmee kan hij het diploma voor vmbo Bouwtechniek behalen.

Er zijn ook vier leerwegen: de theoretische leerweg is nog niet gericht op een bepaald beroep en bedoeld voor leerlingen die relatief gemakkelijk studeren. Via deze leerweg is doorstroming naar vak- en middenkaderopleidingen in het middelbaar beroepsonderwijs, het mbo, maar ook naar havo mogelijk. Het niveau is vergelijkbaar met het hoogste niveau in het mavo. De naam mavo is vervangen door vmbo theorie (vmbo t). Sinds 2008 wordt gesignaleerd dat scholen zich profileren door bewust (weer) voor de term ‘mavo’ te kiezen wanneer enkel de theoretische leerweg wordt aangeboden. De gemengde leerweg is bedoeld voor leerlingen die niet veel moeite hebben met studeren, maar zich wel al gericht willen voorbereiden op bepaalde beroepen. Deze leerweg bereidt voor op vak- en middenkaderopleidingen in het mbo. Het niveau ligt dicht bij dat van de theoretische leerweg.
De kaderberoepsgerichte leerweg bereidt voor op vak- en middenkaderopleidingen in het mbo en is bedoeld voor leerlingen die het liefst leren door praktisch bezig te zijn. De basisberoepsgerichte leerweg bereidt voor op basisberoepsopleidingen op het mbo en is bedoeld voor meer praktisch ingestelde leerlingen.

3.3	D e e l n a m e  a a n  h e t  v m b o
In het derde leerjaar van het voortgezet onderwijs hebben bijna alle leerlingen hun keuze voor een onderwijssoort gemaakt. Daarom is dit leerjaar geschikt om na te gaan hoe de leerlingen over de onderwijssoorten van het voorgezet onderwijs zijn verdeeld. In het schooljaar 2007-2008 waren er in het voortgezet onderwijs 198.000 derde klassers. Dit aantal is exclusief de leerlingen van het praktijkonderwijs. In het derde leerjaar volgde 55% het vmbo, inclusief het leerwegondersteunend onderwijs (lwoo).  
20% Volgde de havo, 21% het vwo en een kleine groep van 3% een gemeenschappelijk leerjaar havo en vwo. De meeste van de vmbo-leerlingen koos voor de theoretische leerweg. 
Los van de hiervoor vermelde gegevens vindt u op de volgende pagina een overzicht, over een bepaalde periode in schooljaren, van het aantal leerlingen in het voortgezet onderwijs naast het aantal geslaagden. Hierbij wordt opgemerkt dat het onderwijs aan moeilijk lerende kinderen (mlk) en leer- en opvoedingsmoeilijkheden (lom)  tussen 1999 en 2002 is omgevormd tot lwoo en praktijkonderwijs. Dit verklaart de verschuiving van cijfers in de tabel van speciaal voortgezet onderwijs naar het praktijkonderwijs.

Tabel 1: kerncijfers voortgezet onderwijs

	Eenheid	1995/’96	2000/’01	2004/’05	2005/’06	2006/’07	2007/’08	
Leerlingen	1000	894	894	935	940	943	941	
Vwo, havo, mavo, vbo, vmbo (excl. lwoo)	

1000	

807	

785	

814	

814	

815	

813	
Vmbo met indicatie lwoo 1)	
1000	
60	
79	
95	
99	
100	
101	
Speciaal voortgezet onderwijs 2)	
1000	
27	
17					
Praktijkonderwijs	1000		13	26	27	28	27	
Geslaagden	1000	171	153	162	166	170		

1) In 1995/’96 was dit het individueel voorbereidend beroepsonderwijs (ivbo).
2) Dit omvat het voortgezet onderwijs aan kinderen met leer- en opvoedingsmoeilijkheden en aan moeilijk lerende kinderen.

Bron: CBS (Onderwijsstatistieken), OCW(Cfi)

De onderstaande tabel geeft u een indruk van de keuze door leerlingen voor een bepaalde leerweg in het vmbo. 

Tabel 2: globale cijfers vmbo

	Basisberoeps-gerichte Leerweg	Kaderberoeps-gerichte Leerweg	Gemengde Leerweg	Theoretische Leerweg	Totaal	
	%	%	%	%		
Leerjaar 3 en 4 (excl. lwoo)	17	28	12	43	182.600	
Leerjaar 3 en 4 met lwoo-indicatie	73	20	  2	  5	  44.200	
Leerjaar 3 en 4 (incl. lwoo)	28	26	10	36	266.800	

Bron: CBS (2007)

De onderstaande tabel biedt inzicht in de keuze van de leerlingen voor een bepaalde sectorkeuze binnen hun leerweg.

Tabel 3: sectorkeuze in de hoogste leerjaren 1) van het vbo/vmbo (incl. lwoo)

	Leerjaar 3			Leerjaar 4			
	2000/’01	2006/’07	2007/’08	2000/’01	2006/’07	2007/’08	
	X 1000						
Totaal	64,3	75,9	73,3	55,7	66,9	64,8	
Landbouw	  8,0	  9,5	  9,6	  7,1	  8,9	  8,8	
Techniek	23,0	21,4	19,6	20,5	19,0	17,9	
Economie	16,6	21,4	19,1	13,9	18,0	16,9	
Zorg en welzijn
	16,8	23,6	20,6	14,2	21,1	20,1	
Combinaties van sectoren
			4,5			1,1	

1) Exclusief theoretische leerweg, opleiding voor gemengd diploma mavo/vbo, vrije school en algemene voorbereiding maatschappij en beroep.

Bron: CBS (Onderwijsstatistieken)

3.4	P r o b l e e m f a c t o r e n  b i j  b e r o e p e n o r i ë n t a t i e
Als problemen bij de overgang van vmbo-leerlingen naar het mbo worden genoemd: het gebrek aan hulp bij de opleidingskeuze, niet passend advies bij de overstap naar het mbo en het ontbreken van een goed beeld van de mbo-opleiding (15%). Een diffuus beroepsbeeld heeft een ongunstige invloed op de voortzetting van het onderwijs in het mbo. Bijna één op de vijf leerlingen aan het eind van het vmbo weet niet welk beroep hij/zij in de toekomst wil gaan uitoefenen. En nog eens drie op de 10 leerlingen worstelen met het beroepsbeeld, in de zin dat ze daar nog maar voor een gedeelte invulling aan hebben kunnen geven.

In de navolgende tabel wordt weergegeven of de leerling aan het eind van de vmbo-opleiding wist wat het (beroeps)vervolg zou zijn.

Tabel 4: beroepsvervolg bekend na afronden vmbo

Landelijk		Wist beroep eind vmbo	
		Ja	Deels	Niet echt	
	Leerweg	%	%	%	
	Basisberoeps-gerichte leerweg	55,3	26,8	17,9	
	Kaderberoeps-gericht leerweg	52,6	30,0	17,3	
	Gemengde leerweg	52,1	30,6	17,3	
	Theoretische leerweg	47,3	31,0	21,7	
	Totaal	51,3	29,6	19,1	

Bron: CINOP (2006)

Grofweg wist de helft van de vmbo-leerlingen bovenbouw welke beroepskeuze gemaakt was. De andere helft wist het gedeeltelijk of niet. Van de gediplomeerde vmbo’ers stroomt circa 70% door naar het mbo. Neuvel en Van Esch hebben in 2006 onderzoek gedaan naar de doorstroomregeling vmbo-mbo en gevraagd naar de problemen die leerlingen ervaren bij de overstap naar het mbo.
Het ontbreken van een goed beeld van de mbo-opleiding is met 15% de grootste probleemfactor. Eén op de 14 doorgestroomde leerlingen noemt het gebrek aan hulp bij het maken van de opleidingskeuze als factor die de overstap bemoeilijkte. De overgang naar het mbo wordt ook bemoeilijkt door andere factoren zoals pedagogisch-didactische aspecten als zelfstandig leren en werken, de aansluiting van het vakkenpakket en de manier van lesgeven.

Deze informatie wijst op de noodzaak, het individuele belang, van een goede beroepenoriëntatie van de leerling op praktijkniveau. Een welbewuste beroepskeuze bevordert de doorstroom in de schoolloopbaan en bestrijdt voortijdig schoolverlaten. Voor stage- en beroepspraktijkvormingsplaatsen, BPV-plaatsen, voor de leerlingen is het van belang dat de vmbo-scholen kennis hebben van de lokale arbeidsmarkt, de daarbij behorende beroepen en functies en de kennis en kunde die daaraan gerelateerd zijn. Leerkrachten en docenten zijn degenen die theoretische en praktische overdracht van de lesstof leveren en de aansluiting daarop met de arbeidspraktijk moeten weten te maken. Door de leerling de realiteit van de werkvloer te laten zien en beleven wordt een actuele beeldvorming van de arbeidspraktijk ontwikkeld. Op de competenties die voor die arbeidspraktijk nodig zijn kunnen zowel het onderwijs als de bedrijven zich passend (in)richten. Het bedrijfsleven heeft uiteraard toekomstig voordeel bij gemotiveerde en compentente leerlingen als potentiële werknemers.

4. 	T h e o r i e
4.1	 V e r d u i d e l i j k i n g  v a n  h e t  b e g r i p  g o v e r n a n c e
Governance is een interactieve manier om beleid te vormen waarbij een overheidsinstantie burgers, maatschappelijke organisaties, ondernemingen en andere belangengroeperingen in een vroeg stadium betrekt bij het maken van overheidsbeleid (Edelenbos, 1999). Edelenbos spreekt dan ook over ‘interactieve governance’.
Governance is minder geformaliseerd en een meer bottom-up proces dan bij government. Bij overheidsinstanties ontstaat ruimte voor de waardering van wederzijdse afhankelijkheden met diverse belangengroepen (Hajer en Wagenaar, 2003; Koppenjan en Klijn, 2004). Dit aspect wordt meer en meer als het basisprincipe gezien van governance in een continu proces van onderhandeling (Scharpf, 1999). Belangengroepen worden benaderd als kennisactoren in het beleidsvoeringsproces (Hajer, Tatenhove en Laurent, 2004).

Op basis van deze theorie is de interactieve beleidsvorming van vernieuwing van het beroepsonderwijs terug te voeren op het bedrijfsleven dat een adequate aansluiting met de beroepsopleidingen miste: de praktijk van de werkvloer vroeg om andere competenties, vaardigheden en kennis van de (gediplomeerde) schoolverlater. Bij de beleidsvorming en uitvoering van de vernieuwing in het beroepsonderwijs is naast het bedrijfsleven dan ook het beroepsonderwijs zelf betrokken. De rijksoverheid heeft samen met deze actoren het beleid vastgelegd in de Koersdocumenten VO en BVE. Actoren delen belangen en visie en mobiliseren in gezamenlijkheid vernieuwing van het beroepsonderwijs. Maar, is deze interactieve beleidsvorming op zichzelf governance?

Governance als begrip staat voor velen synoniem met bestuurskunde of goed (ondernemings)bestuur, good governance. Voor dit onderzoek is bewust naar definities gezocht die de oorspronkelijke lading dekken. In dit onderzoek worden twee definities gehanteerd van governance; de ene als besturingsfilosofie zoals door de Nederlandse rijksoverheid  geformuleerd is en de ander als model van besturing zoals gedoceerd wordt aan de Fontys Hogescholen. Er dient duidelijkheid te zijn over governance als begrip zodat ieder er dezelfde betekenis aan hecht, te meer omdat er vele begrippen zijn maar vooral een diversiteit aan beeldvorming heerst bij de term ‘governance’.

Zo merkt Toonen (2004) in zijn artikel in Bestuurskunde in zijn conclusie op dat governance een brede en verhullende term is en dat het daarmee wetenschappelijk gezien een steeds minder bruikbare term is. Als onderwerp (locus) richt het zich volgens Toonen op beleidsnetwerken en als methode (focus) op beleidsprocessen waar grenzen tussen publiek en privaat, tussen openbaar bestuur en maatschappelijke organisatie moeten worden overschreden. Toonen pleit er voor dat governance als begrip disciplinair moet worden beschermd en gehanteerd als institutionele focus voor het vakgebied bestuurskunde. De analyse van maatschappelijke zelforganisatie (als locus) vanuit een optiek van openbaar bestuur (focus).

De rijksoverheid stuurt het onderwijsvernieuwingsproces op de gesignaleerde problematiek van het niet aansluiten van het beroepsopleidend onderwijs op de arbeidsmarkt. In dit onderzoek gaat het om de totstandkoming van initiatieven die door vmbo-scholen en bedrijven samen worden genomen en uitgevoerd op basis van co-makership. Co-makership is een vorm van samenwerking gericht op de opbouw van een lange termijn relatie van een beperkt aantal partijen op basis van een zakelijk vertrouwen (de oorsprong van deze definitie ligt in de bedrijfskunde).
De rijksoverheid geeft ruimte aan deze partijen bij de ontwikkeling en uitvoering van de initiatieven en treedt daarbij zelf terug maar zet anderzijds sterker in op toezicht en controle. De overheid gebruikt governance als sturingsmodel. Governance in dit model, als besturingsfilosofie, houdt in dat afgewogen wordt op welk politiek-bestuurlijk niveau een bepaald vraagstuk moet worden aangepakt, welke belanghebbende partijen daarbij een rol zouden moeten spelen en hoe de besluitvorming en coördinatie het best kunnen plaatsvinden. Governance wordt dan ‘sturen in samenwerken’ (horizontale sturing) in tegenstelling tot government, het ‘sturen van bovenaf (verticale sturing).

Op de verbetering van de aansluiting van beroepsopleidingen op de arbeidsmarkt bestaat de aansturing er dus uit dat de rijksoverheid bepaald heeft op 
A	welk bestuurlijk-politiek niveau het probleem dient te worden aangepakt 
(hier: een probleem van nationaal niveau dat door de ministeries OCW en LNV met de overkoepelende organisaties van onderwijs en bedrijfsleven dient te worden aangepakt);
B	dat zij bepaald heeft welke partijen belanghebbende zijn 
(hier: scholen voor beroepsonderwijs en bedrijven op basis van co-makership, plus gemeenten);
C	hoe de wijze van besluitvorming over deze probleemaanpak dient te verlopen (hier: gezamenlijke afstemming tussen rijk, onderwijs en bedrijfsleven, vastgelegd in een convenant en de Koersdocumenten VO en BVE) en 
D	hoe de coördinatie op de uitvoering het best zou kunnen plaatsvinden 
(hier: een website, een ondersteunend procesbureau en subsidieregelingen).
Het vorenstaande is geschematiseerd in het volgende model:

Figuur 1

			    G   O   V   E   R   N   A   N   C   E

Rijksoverheid	                vmbo-scholen		                    Gemeente
Innovatie-								
arrangement
				Opdracht: vernieuwing opleidingen		
				in samenwerking met bedrijfsleven.
				Uitvoering met andere belanghebbenden		?

Meer toezicht/controle	Verantwoording naar rijksoverheid en
andere belanghebbenden 				?

Het schema maakt inzichtelijk dat de scholen en bedrijven een duidelijke rol en taak ten opzichte van elkaar hebben maar dat onduidelijk is welke rol en taak de gemeente daarbij kan hebben.

Anderzijds wordt governance als besturingsmodel gehanteerd. In de kern gaat het daarbij om het bewerkstelligen van een betere integraliteit in het proces van sturen, beheersen, verantwoorden en toezicht houden van een organisatie door een open communicatie. Vergelijk de definitie van government governance: het waarborgen van de onderlinge samenhang en de wijze van sturen, beheersen en toezichthouden van een organisatie, gericht op een efficiënte en effectieve realisatie van beleidsdoelstellingen,als mede het daarover op een open wijze communiceren en verantwoording afleggen ten behoeve van de belanghebbenden.

Figuur 2: de vier elementen van governance als besturingsmodel

Vanuit de interne organisatie kan men invloed uitoefenen op Governance, door middel van besturen en beheersen. Hiervoor kunnen de 'tools' prestatiemanagement, planning- en controlcyclus én risicomanagement worden ingezet. De externe belanghebbende kan invloed uitoefenen op Governance door middel van toezicht uitoefening of juist het aan zich laten verantwoorden.
Bron: Fontys Hogescholen

Toegespitst op het bestuur van een vmbo-school of gemeente (directie, het college van B&W, wethouder) is dit proces van sturen-beheersen- toezicht houden-verantwoorden als volgt te verduidelijken:
Sturen is het proces waarbij het bestuur richting geeft aan het realiseren van de vastgestelde beleidsdoelstellingen. Beheersen betreft het stelsel van maatregelen, procedures en processen waardoor het bestuur zorg draagt voor het blijvend nastreven en realiseren van de vastgestelde beleidsdoelen. Toezicht houden is de controlerende activiteit die de raad van toezicht of gemeenteraad uitvoert om de resultaten van het beleid (namens zijn deelnemers of burgers) te kunnen beoordelen. Verantwoorden houdt in dat het bestuur verantwoording aflegt over de uitkomsten van de opgedragen taken en over het gebruik van de gedelegeerde bevoegdheden. Governance wil vooral de samenhang tussen deze vier activiteiten benadrukken.

Onderzocht wordt of governance herkenbaar is in de samenwerking om de betere aansluiting van beroepsopleidingen op de arbeidsmarkt te realiseren. Daarbij wordt specifiek onderzocht of en welke betrokkenheid gemeenten bij deze gestuurde samenwerking hebben. Vanuit governance beschouwd is er bij de onderwijsvernieuwing een taak voor de gemeente. Bovendien, wanneer de gemeente zelf de besturingsfilosofie van governance aanhangt dan ziet zij ook voor zichzelf een taak of rol weggelegd. In de eerste situatie zou de vmbo-school de gemeente actief moeten benaderen en kan de gemeente wachten tot dit gebeurt (passief). In de tweede situatie stelt de gemeente belang bij participatie en benadert zij zelf de vmbo-school en/of het bedrijfsleven (actief).  In de figuur hieronder staat dit geschematiseerd. 

Figuur 3

Gemeente: passief				    Gemeente: actief

vmbo-school 			bedrijfsleven

				gemeente	
vmbo-school 			bedrijfsleven

				gemeente	

4.2	N e t w e r k s t u r i n g
Kickert publiceert in 1993 een boek over veranderingen in management en organisatie bij de rijksoverheid. De volgende tekst is, in bewerkte vorm, ontleend aan zijn boek.
Het maatschappelijk stuurvermogen van de rijksoverheid kan in drie visies worden onderscheiden. De eerste is de visie van het determinisme: maatschappelijke processen worden bepaald door andere factoren dan gerichte sturing door de overheid, bijvoorbeeld door natuurwetmatigheden of door de structurele context zoals in het structuralisme. De tweede visie is het libertisme: de samenleving wordt niet door een enkelvoudige factor significant beïnvloed, maar bijvoorbeeld door het toeval of het vrije spel van maatschappelijke krachten. Sociale processen spelen zich af in een complex van vele mederichtinggevende actoren. De overheid is er daar een van en kan hooguit de rol van arbiter spelen. De derde visie is die van het voluntarisme: sociale processen zijn stuurbaar door een centrale instantie als de overheid. Het politieke systeem moet en kan een leidinggevende rol spelen bij maatschappelijke verbeteringen en vernieuwingen:
de overheid als regisseur. Er is in deze context sprake van een kaderstellende overheid en een inter-organisatorisch proces op uitvoeringsniveau. Kickert spreekt in deze zin over de sturende overheid als ‘steering at a distance’.

Uitgegaan wordt van wederzijdse afhankelijkheden van betrokken partijen, met een gezamenlijk doel, ingekaderd door wet- en regelgeving. In het kader van dit onderzoek blijft deze definitie overeind staan: de rijksoverheid heeft samen met het onderwijs en bedrijfsleven de kaders geschapen voor beleidsrealisatie door de uitvoering van de onderwijsvernieuwing over te laten aan vmbo-scholen en bedrijven op basis van co-makership. Dit geldt ook voor de definitie die Daemen hanteert. Volgens Daemen (2000) is het maken van beleid een complex proces van interactie tussen allerlei individuen en groepen, inclusief de overheid. Daemen noemt twee bepalende factoren in dit proces: er is geen sprake van één actor die de centrale positie inneemt bij het maken van beleid en er is sprake van een wederzijdse (bron)afhankelijkheid van actoren. Daarbij noemt hij de inzet van overheidscapaciteit om het proces van samenwerken te stimuleren bepalend voor de procesvoering van governance.

In de arena van Klijn (2008) klinkt het anders. Hij verwijst in zijn oratie naar de roep om daadkracht en besluitvorming in de huidige ‘Dramademocratie’; een wereld waarin politiek gepersonificeerd en theater geworden is. Dit staat in contrast met de bestuurlijke werkelijkheid van alledag. Neem het complexe probleem van het bevorderen van de kwaliteit van het onderwijs. In deze bestuurlijke werkelijkheid willen betrokken partijen vaak andere dingen en zijn zij het oneens over de aard van de problematiek. Aan het begin van een proces is vaak onbekend wat een goede oplossing zou zijn en is kennis van het netwerk waarbinnen de besluitvorming en de uitvoering plaatsvindt onontbeerlijk. Machtsverschillen en tegelijkertijd wederzijdse afhankelijkheid kenmerken dit proces. Als voorbeeld wordt door Klijn de urennorm voor het voortgezet onderwijs aangehaald. De Tweede Kamer voerde de norm van 1040 uren in terwijl door lesuitval die norm niet gehaald kon worden. Protest door leerlingen en hun ouders heeft ertoe geleid dat de norm is verlaagd tot 1000 uren. Volgens Klijn is het zorgvuldig managen van processen bij complexe problemen de cruciale factor om tot maatschappelijke successen te komen. 

4.3	R i v a l i t e i t  e n  s a m e n w e r k i n g  i n  
n e t w e r k o r g a n i s a t i e s
De Wit, Meyer en Breed hebben in 2000 hun publicatie uitgebracht over strategisch management in publieke organisaties. De Wit et al. schrijven in hun boek over de paradox van rivaliteit en samenwerking.
Volgens de auteurs focust rivaliteit, lees: concurrentie of marktwerking, op het eigen overleven en niet op het algemeen belang of het behalen van maatschappelijke doelstellingen. Overheidsorganisaties moeten het vermogen bezitten om te kunnen concurreren met andere organisaties. Zij moeten ‘realpolitik’ kunnen bedrijven. Ze moeten de competitie aankunnen en een sterke onderhandelingspositie hebben. Daartoe moeten ze macht opbouwen en een zekere mate van onafhankelijkheid behouden. Zelfstandigheid geeft bewegingsvrijheid om constant het eigen belang na te streven zonder onnodige kwetsbaarheid naar andere organisaties of afhankelijkheidsrelaties. Deze visie wordt de theorie van de zelfstandige organisatie benadering genoemd. Het is een marktgerichte theorie.

In tegenstelling hiermee is de focus op gedeelde belangen en daarmee op samenwerking bekend als de theorie van de verweven organisatie benadering. In Nederland, en ver daarbuiten, staat het bekend als het poldermodel. In deze theorie staan het onderkennen van de gezamenlijke belangen en het zoeken naar wegen om samen meerwaarde te creëren centraal. Overheidsorganisaties zijn verweven met hun omgeving en andere dan publieke partijen nemen deel aan beleidsvorming en -uitvoering.
Door samenwerking wordt meer effectiviteit beoogd. Er is sprake van wederzijdse afhankelijkheid met vertrouwen tussen de samenwerkende partijen met oog voor het belang van de ander. De partners in het netwerk werken niet samen om opportunistische redenen, maar omdat men gelooft in de lange termijn meerwaarde van een gezamenlijke aanpak. De organisaties zijn dan ook bereid om binnen een netwerk hun individuele strategieën op elkaar af te stemmen en een gezamenlijke overkoepelende strategie te ontwikkelen.

In de navolgende tabel schetsen de auteurs de kenmerken van de zelfstandige organisatie benadering tegenover die van de verweven organisatie benadering.

	Zelfstandige organisatie benadering	Verweven organisatie benadering	
Nadruk op	Rivaliteit boven samenwerking	Samenwerking boven rivaliteit	
Voorkeurspositie	Onafhankelijkheid	Wederzijdse afhankelijkheid	
Organisatiegrenzen	Hard en bewaakt	Wazig en poreus	
Interorganisationele kenmerken	Afstandelijk, beperkt en transactioneel	Hecht, diep en persoonlijk	
Interacties voornamelijk	Zero-sum (win-lose)	Positive-sum (win-win)	
Interactie op basis van	Macht en berekening	Vertrouwen en wederkerigheid	
Allianties	Tijdelijke en incidentele (tactische) coalities	Duurzame (strategische) partnerships	
Gezamelijke strategie	Nee	Ja	
Grootste uitdaging	Opbouwen van onderhandelingskracht	Opbouwen van vertrouwensrelatie	
Gepercipieerd gevaar	Afhankelijkheid van machtige rivalen (niet ‘spin, maar vlieg in het web’)	Conflict tussen interdepente partners (niet ‘win-win, maar lose-lose relatie’)	

Tabel 5: de zelfstandige organisatie benadering versus de verweven organisatie benadering

Voor dit onderzoek worden de in de tabel genoemde aspecten van beide benaderingen indirect opgenomen in de vraagstelling van de interviews zodat een vergelijking kan worden gemaakt als het gaat om een waardering van aspecten van samenwerking.

4.4	E f f e c t i v i t e i t  v a n  n e t w e r k e n
Provan en Kenis (2007) hebben onderzoek verricht naar het succes van netwerkorganisaties en wanneer welke vorm van netwerkorganisatie effectief is. De auteurs onderscheiden drie vormen van netwerkgovernance. Overigens moet worden opgemerkt dat governance hier gebruikt wordt in de algemene zin van ‘besturen’ en niet in de betekenis van governance zoals in dit onderzoek gedefinieerd is (het toont de onduidelijkheid rondom de term ‘governance’ mede aan). Er wordt in het vervolg dan ook gesproken over netwerkbestuur.

De eerste vorm van netwerkbestuur is de eenvoudigste en meest voorkomende vorm van netwerksturing: ‘participant-governed networks’. Dit zijn deelnemer-gestuurde netwerken waarbij de netwerkleden zelf besturen op informele dan wel meer formele wijze. Het wordt beschouwd als collectief zelfbestuur, gekenmerkt door betrokkenheid en toewijding (commitment), gelijkwaardigheid en eigen verantwoordelijkheid. Veel tijdelijke projectstructuren hebben deze vorm van ‘shared participant governance’.
De tweede vorm van netwerkbestuur zijn de ‘lead organization-governed networks’ waarbij een deelnemer dankzij zijn sterkere (machts)positie ten opzichte van de andere deelnemers de leidende, coördinerende rol toebedeeld krijgt en processen aanstuurt. Uit efficiency-oogpunt spreken de deelnemers zelf hun voorkeur uit voor deze meer centrale aansturing van en ondersteuning aan het netwerk. Als voorbeeld van deze vorm van netwerkbestuur wordt aangehaald de ontwikkeling van de Rotterdamse haven waar een overheidsinstelling als de ‘lead organization’ optrad (Teisman en Klijn, 2002).
De derde vorm is bekend als het NAO model. NAO staat voor ‘Network Administrative Organization.’ Hier wordt het netwerk aangestuurd door een speciaal voor dat doel ingerichte administratieve organisatie. Provan en Kenis noemt de NAO de ‘network broker’, de netwerkmakelaar. Deze organisatieopzet  kan inhouden dat, naarmate de omvang en complexiteit van het project, één persoon dan wel een bestuur van meerdere personen uit het netwerk de organisatie aanstuurt. Een dergelijke netwerkbestuur wordt bijvoorbeeld ingericht als het gaat om regionaal economische ontwikkelingen (Gebauer, Nam en Parsche 2005; Saxenian1994).

Vertrouwen als basis voor samenwerking, het aantal deelnemers, consensus over het doel en de aard van de opdracht in relatie tot de benodigde competenties zijn de elementen die meewegen in de keuze van het netwerkmodel.
Wanneer vertrouwen niet door ieder in het netwerk ervaren wordt (lage dichtheid), wanneer het aantal deelnemers toeneemt, wanneer de gemeenschappelijkheid over het doel afneemt en wanneer de benodigde competenties toenemen dan zal lead organization of NAO waarschijnlijk meer effectief zijn dan shared governance networks.

Hieronder worden indicatoren bij de keuze van de netwerkbestuursvorm schematisch weergegeven.

Bestuursvorm	Vertrouwen	Aantal deelnemers	Consensus over het doel	Competentie-vereiste

Shared governance	
Hoge dichtheid	
Weinig	
Hoog	
Laag	

Lead organization	
Lage dichtheid, sterk gecentraliseerd	
Gemiddeld aantal	
Gemiddeld laag	
Gemiddeld	

Network Administrative Organization	
Gemiddelde dichtheid, NAO gemonitored door de leden	
Gemiddeld te veel	
Gemiddeld hoog	
Hoog	

Tabel 6: belangrijkste voorspellers van effectiviteit van vormen van netwerkbestuur
Bron: Journal of Public Administration Research and Theory Advance Access ( 2007).

Er is volgens de auteurs sprake van drie contradicties die spanning kunnen opleveren in willekeurig welke netwerkorganisatie. Hier wordt navolgend summier op ingegaan.
Er bestaat een spanningsveld  tussen efficiency en inclusiviteit. Binnen de netwerkorganisatie is behoefte aan administratieve efficiency maar de efficiency kan afnemen vanwege het aantal personen dat deelneemt aan besluitvorming (inclusive decision making) wat vertragend, en daarmee kostenverhogend, kan werken. Een tweede spanningsveld betreft de interne legitimiteit tegenover de externe legitimiteit van de netwerkorganisatie. Er moet bestaansgrond voor de netwerkorganisatie zijn en interacties en besluitvorming  dienen zowel intern als extern, ook bij concurrerende partijen, als rechtmatig ervaren worden. Als derde en laatste wordt flexibiliteit tegenover stabiliteit van de netwerkorganisatie als spanningsveld genoemd. Een flexibele netwerkorganisatie kan zich snel aanpassen aan omstandigheden of behoeften maar wanneer lange termijn doelen worden nagestreefd is een stabiele netwerkorganisatie meer profijtelijk om de doelen te kunnen realiseren.

Volgens de theorie van Provan en Kenis sluit het model van co-makership aan op de kenmerken van netwerkbestuur door shared governance. Er is dan sprake van een beperkt aantal deelnemers, een hoge mate van vertrouwen, van consensus over de doelstelling en daarmee een laag competentievereiste op netwerkniveau. Door zelfsturing weet men de uitvoering tot een goed einde te brengen. Conform deze theorie wordt dan ook verwacht dat het aantal deelnemers in de netwerkorganisatie aangaande de betere aansluiting van vmbo-opleidingen op de arbeidsmarkt beperkt is, dat de participanten elkaar in hoge mate vertrouwen, het doel van de samenwerking gedeeld wordt en dat men het initiatief en het proces naar de uitvoering van het initiatief zelf weet te regelen. Het is niet aannemelijk dat hier sterke afwijkingen in gevonden worden en anders zou dat verrassend zijn.

4.5	H y p o t h e s e n  o p  b a s i s  v a n  t h e o r i e
E e r s t e  h y p o t h e s e
N e m e n  g e m e e n t e n  d e  r e g i e r o l  o p  z i c h  o m  s a m e n w e r k i n g  t e  s t i m u l e r e n  e n  i s  d a a r m e e  s u c c e s  v e r z e k e r d?
Theorie van Kickert, Daemen en Klijn wijst in dit onderzoekskader de gemeente aan als regisseur als bepalend voor de procesvoering van governance of procesmanagement om tot maatschappelijke successen te komen. De gemeente dient inzet te leveren om samenwerking op onderwijsvernieuwing te stimuleren. Op basis van deze theorie luidt de eerste hypothese als volgt:
als een gemeente de regierol heeft en samenwerking tussen scholen en bedrijven stimuleert dan leidt dit tot succesvolle projecten onderwijsvernieuwing.

T w e e d e  h y p o t h e s e
S t e l l e n  d e  v m b o - s c h o l e n  z i c h  o p e n  o p?
Governance, sturing in samenwerking door een open communicatie, vraagt van deelnemende partijen om zich open te stellen en zich te verantwoorden naar andere partijen en belanghebbenden. Dit vraagt dat organisaties en instellingen breken met bestaande tradities, invloeden van buitenaf toelaten en zo nodig bestuur en beleid daarop aanpassen. Op basis van deze theorie is de tweede hypothese als volgt geformuleerd:
als de vmbo-scholen wensen dat hun beroepsopleidingen vernieuwd worden dan stellen zij zich gemakkelijk open voor bedrijven en hun invloeden.

D e r d e  h y p o t h e s e
Z i j n  z a k e l i j k  v e r t r o u w e n  e n  o n d e r n e m e r s c h a p  v a n
t o e p a s s i n g  o p  e e n  g e m e e n t e l i j k e  o r g a n i s a t i e?
Governance en co-makership vragen om een zakelijke, (meer) bedrijfsmatige opstelling van deelnemende partijen. Denk aan afspraken maken en deze nakomen, klantgerichtheid, efficiënt en effectief werken, resultaatgericht en verantwoording afleggen. Die bedrijfsmatigheid is in de afgelopen decennia dieper in de structuur van overheidsorganisaties geworteld maar het kent zijn grenzen. Procedureel gezien werken overheidsorganisaties volgens een eigen ‘handboek’ en is er sprake van politiek-bestuurlijke invloed op processen waardoor besluitvorming doorgaans traag verloopt. 

De vraag is in welke mate een gemeente kan beantwoorden aan de ondernemende aanpak welke kenmerkend is voor het bedrijfsleven. De derde hypothese is hierop gebaseerd:
als de gemeente betrokken partij is bij de vernieuwing in het vmbo dan kan het geen gelijke tred houden met scholen en bedrijven omdat de organisatiestructuur dat niet toelaat.

V i e r d e  h y p o t h e s e
K e n m e r k e n  s h a r e d  g o v e r n a n c e  e n  d e  v e r w e v e n  
o r g a n i s a t i e b e n a d e r i n g  d e  s a m e n w e r k i n g s s t r u c t u u r?
Uitgaande van het beperkt aantal partijen dat door co-makership de onderwijsvernieuwing in het vmbo moet realiseren, wordt het model van Shared Governance van Provan en Kenis toepasbaar geacht. Wil de onderlinge samenwerking tot succes leiden dan zal aan de kenmerken van de verweven organisatiebenadering voldaan moeten worden. Op basis hiervan luidt de vierde en laatste hypothese als volgt:
als samenwerking op grond van co-makership plaatsvindt dan wordt voldaan aan netwerkbestuur conform Shared Governance en zijn de kenmerken van de verweven organisatiebenadering aanwezig.

5.	E m p i r i s c h  h o o f d s t u k
5.1	I n t e r v i e w s
Voor dit onderzoek is gekozen voor het afnemen van interviews met vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven, het onderwijs en gemeenten in twee regio’s in Brabant. De semigestructureerde vragenlijsten bevatten vragen die voor elke vertegenwoordiging gelijk zijn, maar zijn afgestemd op de specifieke organisatie, om daarmee vergelijkbare informatie te hebben. De interviews zijn met toestemming van de geïnterviewden op een geluidsdrager opgenomen en naderhand schriftelijk en woordelijk uitgewerkt. De schriftelijke uitwerkingen zijn vervolgens samengevat per onderwerp die u onder paragraaf 5.3 kunt lezen.

5.2	R e s p o n d e n t e n
Het totaal aantal personen dat aan dit onderzoek heeft meegewerkt is 19. Bij deze 19 respondenten is via een vragenlijst het interview afgenomen en uitgewerkt. Duur van de interviews is gemiddeld anderhalf uur per persoon. In de regio met de gemeenten Eersel en Bergeijk betreft het in totaal 11 personen: vier mensen uit het onderwijs, drie uit het bedrijfsleven en vier uit de twee gemeenten. Wat betreft de gemeenten gaat het om een dubbel interview met twee portefeuillehouders waarvoor de betrokken personen zelf opteerden. Het aantal respondenten dat meegewerkt heeft in de gemeente Roosendaal betreft in totaal acht: drie uit het onderwijs, twee uit het bedrijfsleven en drie uit de gemeente. Deze groep van respondenten is benaderd vanwege de directe betrokkenheid met projecten onderwijsvernieuwing in vier vmbo-scholen te Eersel, Bladel, Roosendaal en Veldhoven. Bergeijk ontbreekt in dit rijtje aangezien het geen school voor voortgezet onderwijs binnen de eigen gemeente heeft. De aanvankelijke opzet was om een vergelijkbare vertegenwoordiging van elk van de drie partijen binnen de twee regio’s te interviewen maar dit bleek om praktische redenen niet haalbaar te zijn. Het gevolg hiervan is een bredere variatie als het gaat om de functies van de respondenten en een niet evenredige vertegenwoordiging van partijen in de twee regio’s. Deze variatie is hierdoor willekeurig maar is niet nadelig ten aanzien van de verkregen informatie voor dit kleinschalige, kwalitatief onderzoek. De geïnterviewden hebben allen vanuit hun kennis met onderwijsvernieuwing adequaat de vragenlijst weten te beantwoorden behoudens dat vragen onbeantwoord bleven, daar waar de gemeente Bergeijk niet kon ingaan op bepaalde vragen omdat het geen school voor voortgezet onderwijs heeft en de relatie met de school in de buurgemeente nauwelijks aanwezig is.
5.3	R e s u l t a t e n  i n t e r v i e w s
De navolgende resultaten gaan per bevraagd onderwerp in op de bevindingen in de gemeenten Eersel en Bergeijk met hun gemeentelijke organisatie, bedrijven binnen de gemeente Eersel en vmbo-scholen in Bladel, Eersel en Veldhoven, aangeduid als de Kempische- of Kempengemeenten, Kempische bedrijven of Kempische scholen, en vervolgens in de gemeente Roosendaal met de gemeentelijke organisatie, de Roosendaalse vmbo-school en bedrijven waarbij in een tabel steeds de globale samenvatting van beide vergelijkingen weergegeven wordt.

De volgende onderwerpen zijn besproken met de vertegenwoordigers van gemeenten, scholen en bedrijven: 
a.	onderwijsvernieuwing in het algemeen;
b.	bekendheid met wet- of regelgeving onderwijsvernieuwing;
c.	de behoefte of noodzaak die gevoeld wordt om het onderwijs te vernieuwen;
d.	doelen van vernieuwing;
e.	het imago van het vmbo;
f.	subsidiestromen voor onderwijsvernieuwende projecten;
g.	de verantwoording die over vernieuwende projecten afgelegd moet worden en 
	het eventuele toezicht op vernieuwende projecten; 
h.	de duur van projecten;
i.	wie de samenwerkende partners zijn;
j.	de voorwaarden die men hecht aan samenwerking;
k.	de eigen invloed die men heeft kunnen uitoefenen om tot samenwerking te 
	komen;
l.	het beeld dat scholen en bedrijven hebben van gemeenten;
m.	de rol die gemeenten in hun ogen hebben;
n.	de verwachtingen die men heeft over de rol van gemeenten;
o.	vervolgens is aan de orde gekomen wat het zelfbeeld van gemeenten is;
p.	het beeld dat bedrijven en gemeenten hebben van de vmbo-scholen;
q.	het beeld dat gemeenten hebben van bedrijven;
r.	het beeld dat scholen hebben van bedrijven;
s.	en tenslotte is de vraag voorgelegd of onderwijsvernieuwing op een (regionale)
agenda staat en of men bekend is met het begrip ‘kennisinfrastructuur’ en het 
ondersteunend procesbureau.
Hieronder wordt per onderwerp ingegaan op de anoniem verwerkte resultaten van de interviews.

a.	D e  o n d e r w i j s v e r n i e u w i n g
Twee respondenten van de vmbo-scholen in De Kempen geven aan dat de vernieuwing voor het techniekonderwijs van onderop vormgegeven is. Dit is vanuit de wens om zich als school te profileren met techniek. De respondenten van het bedrijfsleven geven aan dat het project Kies Kempische Bedrijven (KKB) uit interne behoefte is opgezet (meer praktijkgericht opleiden). Een respondent geeft hiervoor als reden op dat er een gemis voelbaar was na het (abrupt) stopzetten van het landelijke project Kies Techniek. Als demografische reden vermeldt een respondent uit het bedrijfsleven dat de leegloop in dorpen tegengegaan wordt door leerlingen in casu toekomstige werknemers voor de eigen regio te behouden. Een Kempische gemeente geeft aan dat initiatieven tot onderwijsvernieuwing vooral vanuit het bestuur worden geïnitieerd, via het eigen bestuurlijke netwerk, dat men bevolkingskrimp wil vertragen en een positieve arbeidsbalans wil versterken.

Volgens alle respondenten van de school in Roosendaal en de helft van de respondenten van de Roosendaalse bedrijven is de onderwijsvernieuwing vanuit eigen behoeften en van binnenuit opgestart. Beide partijen, alsook de gemeente, geven in eerste instantie aan dat regelgeving op dit onderwerp onbekend is. Alle respondenten in het onderwijs zeggen dat het nieuw is om de weg naar buiten te kiezen; het is pionieren, ondernemerschap, vergt een andere lesmethode. Een netwerk van bedrijven is nodig. Een enkeling meldt dat concurrentie tussen de verschillende (techniek)afdelingen groeiende is en ook de afstand tussen directie en leerkrachten groeiende is. De individuele respondenten van de bedrijven geven aan dat versterking van het vmbo plaatsvindt door materiële zaken, dat leerkrachten een eigen netwerk van bedrijven moeten hebben en dat de leerling centraal gesteld wordt. Bij de gemeente geven individuele respondenten aan dat er een stimulans is vanuit de Brabants Zeeuwse Werkgeversvereniging om als gemeente de verbinding te maken tussen onderwijs en bedrijfsleven, om gezamenlijk door onderwijs, ondernemers en overheid problemen aan te pakken (governance).

“Motieven om het vmbo te veranderen zijn op andere motieven gestoeld dan wet- of regelgeving”.

Onderwijsvernieuwing	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Vernieuwing uit eigen behoefte	Uit eigen behoefte	
Bedrijven	Uit eigen behoefte	Uit eigen behoefte	
Gemeenten	Uit eigen, bestuurlijk initiatief	Uit stimulans van een werkgeversvereniging	

b.	W e t-  o f  r e g e l g e v i n g
Alle respondenten van de Kempische scholen geven aan kennis over onderwijsontwikkelingen op te doen via deelname aan themabijeenkomsten, congressen/conferenties, nieuwsbrieven via kenniscentra en een enkele keer via het Rijk. Het wordt als een maatschappelijke opdracht ervaren om voortijdig schoolverlaten (vsv) te voorkomen. Opvallend is dat de respondenten uit het bedrijfsleven aangeven algemeen bekend te zijn met onderwijsvernieuwing en, in tegenstelling tot de scholen, noemen zij specifieke thema’s van onderwijsbeleid zoals de betere aansluiting van het beroepsonderwijs op de arbeidsmarkt, Nederland als kenniseconomie en competentie-gericht onderwijs, de maatschappelijke stage en innovatie. Op gemeentelijk niveau is men onbekend met regelgeving in de zin dat men geen onderwerpen of thema’s weet te benoemen. Men ervaart wel de stimulans tot vernieuwing en de steun daarbij van provincie en Rijk.
De respondenten van de gemeente Roosendaal zijn, vergeleken met de andere respondenten in die gemeente, het meest bekend met wet- of regelgeving en noemen hierbij beleidsonderwerpen als Verbindend Leren, de kenniseconomie, een leven lang leren, kwalificering en innovatief Nederland. Het is in tweede instantie dat de helft van de  gemeentelijke respondenten naar voren brengt dat Verbindend Leren door de rijksoverheid sterk gestimuleerd wordt en dat dit ingaat op de samenwerking tussen het vmbo en bedrijven om de onderwijsvernieuwing te realiseren (en hiermee de kern raakt van dit onderzoeksonderwerp).
Bedrijven in Roosendaal geven aan niet bekend te zijn met regelgeving en men neemt kennis van ontwikkelingen via de media. De school is bekend met wet- en regelgeving maar benoemt die niet specifiek. Uit de beschrijving die slechts één onderwijs-respondent geeft, zijn twee beleidsonderwerpen te herleiden.

Wet- of regelgeving	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Bestrijding vsv	Bestrijding vsv, doorstroom vmbo-mbo	
Bedrijven	Bestrijding vsv, betere aansluiting beroepsonderwijs op arbeidsmarkt, kenniseconomie, competentiegericht onderwijs, maatschappelijke stage en innovatie	Niet bekend	
Gemeenten	Niet genoemd	Verbindend Leren, kenniseconomie, leven lang leren, kwalificering en innovatie	

c.	B e h o e f t e  o f  n o o d z a a k  t o t  o n d e r w i j s v e r n i e u w i n g
Wetgeving of beleidsonderwerpen op het gebied van onderwijs komen duidelijker naar voren wanneer gevraagd wordt naar de behoefte of noodzaak tot onderwijsvernieuwing in het vmbo.
Een respondent van het onderwijs in De Kempen geeft aan dat de vergrijzing oorzaak is om tot een betere balans te komen van de vraag op de arbeidsmarkt en het aanbod in de toekomst. Een ander noemt het demografisch aspect van het teruglopen van het leerlingenaantal. Dit argument is voor de school juist reden om voorzichtig te zijn met het doorvoeren van grootse veranderingen. Dezelfde respondent noemt bestrijding van vsv maar geeft aan dat er op de betreffende school zo goed als geen uitval is en daardoor rijksmiddelen voor vsv-beleid niet benut kunnen worden. Verdere ontwikkeling en uitbreiding van zogeheten masterclasses vinden op verzoek van het basisonderwijs plaats. Tevens wordt de maatschappelijke functie van de school als reden tot vernieuwing in het onderwijs benoemd. De meerderheid van de respondenten uit het onderwijs geeft aan dat de samenwerking tussen de school, bedrijven, instellingen en gemeente nauwer zal worden. De helft van de respondenten zegt bewust vernieuwing in te zetten op Techniek om hiervoor meer leerlingen te interesseren. Ook de helft stelt de docent centraal als mede-eigenaar van het innovatieproces en beschouwt zijn nieuwe rol als die van ondernemer of onderzoeker. Beroepenoriëntatie, loopbaanoriëntatie en begeleiding (het vmbo als voorbereidend onderwijs) wordt door alle respondenten in het Kempisch onderwijs genoemd. De helft van de respondenten in het bedrijfsleven in De Kempen vindt dat het onderwijs meer verantwoordelijkheid moet nemen in (het versnellen van) de onderwijsvernieuwing en meer initiatief moet nemen. Een respondent spreekt zicht uit over het steeds belangrijker worden van verbinding en samenwerking tussen overheid, onderwijs en ondernemers bij projecten onderwijsvernieuwing. De respondenten van de Kempische gemeenten benoemen hier geen concrete redenen tot vernieuwing. De helft geeft aan dat men bevolkingskrimp wil vertragen en een positieve arbeidsbalans wil versterken. De noodzaak tot samenwerking met andere gemeenten en andere partijen wordt door allen gevoeld.
In Roosendaal wordt door een minderheid van respondenten van de school aangegeven dat er geen goede aansluiting was tussen het vmbo en mbo en dat een betere aansluiting van het vmbo op de arbeidsmarkt nodig was. “Mensen kregen leerlingen in hun bedrijf die ze eigenlijk niet konden gebruiken”; leerlingen bleken onvoldoende opgeleid voor de praktijksituatie. Ook een respondent van het bedrijfsleven noemt dit laatste argument. Tevens wordt door alle respondenten van het Roosendaalse bedrijfsleven genoemd dat de vergrijzing een aanleiding vormt om te investeren in het vmbo. Ook driekwart van de gemeente noemt vergrijzing en tevens ontgroening als noodzaak tot vernieuwing vanwege de verwachte krapte op de arbeidsmarkt in de (nabije) toekomst.

Behoefte / noodzaak vernieuwing	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Bestrijding vsv, op verzoek van basisscholen, maatschappelijke functie van de school, leerlingen interesseren voor techniek en de docent centraal en (loopbaan ontwikkeling en) beroepenoriëntatie	Verbeteren van de aansluiting vmbo-mbo en vmbo op de arbeidsmarkt	
Bedrijven	Onderwijs moet verantwoordelijkheid nemen en meer initiatief tonen	Verbeteren van de aansluiting vmbo op de arbeidsmarkt, vergrijzing	
Gemeenten	Vertragen bevolkingskrimp en versterken van een positieve arbeidsbalans	Vergrijzing en ontgroening	

“Goed beroepsonderwijs kan niet zonder de bedrijven en het moet aansluiten bij verwachtingspatronen van bedrijven”.

De scholen en de bedrijven brengen op dit onderwerp relevante rijksregelingen in beeld en de gemeenten en bedrijven benoemen demografisch aspecten als reden om het vmbo-onderwijs te vernieuwen. Opvallend hierbij is dat door alle partijen in De Kempen de noodzaak tot samenwerking tussen gemeenten, bedrijven/instellingen en scholen gevoeld en uitgesproken wordt. Een verklaring hiervoor is dat de projecten die door samenwerking tot stand (gaan) komen nog in de kinderschoenen staan vergeleken met meer gevorderde projecten in Roosendaal waardoor daar de onderlinge samenwerking meer concreet is.

d.	D o e l e n
Een aantal van de hiervoor vermelde redenen wordt genoemd als doel van de onderwijsvernieuwing. Doelen tot vernieuwing van het vmbo zijn voor de drie betrokken partijen legio aanwezig.

Het onderwijs in De Kempen noemt in meerderheid doelen als ‘meer meiden in de techniek’ en keuze voor techniek in het algemeen, competentieontwikkeling, stageplaatsen, beroepenoriëntatie en de doorstroom vmbo-mbo. Verder laten respondenten zich gevarieerd uit over het (uit concurrentiegedachte) profileren van de school en de zorg voor risicoleerlingen. Alle respondenten noemen bestrijding vsv als doel. Alle respondenten van het Eerselse bedrijfsleven geven aan dat het doel is dat alle leerlingen, en ook docenten, kennismaken met techniek waardoor meer jongeren techniek kiezen en in de eigen regio aan de slag kunnen. Tevens noemen allen het belang van beroepenoriëntatie/beroepskeuze. De helft noemt verder bestrijding vsv en de aansluiting van beroepsopleidingen op de arbeidsmarkt. Een respondent noemt het belang van een startkwalificatie. Bij de gemeenten in De Kempen worden werkgelegenheid, jongeren kennis laten maken met Kempische bedrijven en techniek, het zorgdragen voor goede vakopleidingen en goed opgeleide mensen in de regio en arbeidsmarktbeleid door alle respondenten vermeld. Voorts vermeldt de helft stageafspraken, bestrijding vsv, ontwikkeling van de individuele leerling (mede doordat theorie van school door de bedrijfspraktijk kan worden aangevuld) en ontwikkeling van de Kempische industrie. Doorstroming vmbo-mbo wordt ook door de helft genoemd. Een gemeentelijke respondent vermeldt het profijt voor de gemeenschap dankzij een sterke technologische regio.

In Roosendaal noemt een minderheid van de respondenten bij de school de doelen van leerplanvernieuwing, startkwalificatie, aansluiting beroepsopleidingen op de arbeidsmarkt, toekomst voor de leerling in maatschappelijk welbevinden/welzijn en groei van het leerlingenaantal. Een meerderheid noemt beroepenoriëntatie, baangarantie en doorstroom vmbo-mbo en alle respondenten noemen de bestrijding vsv en praktijk-stages (voor leerlingen en docenten) als doelen van vernieuwing. Verder noemt men vanuit het bedrijfsleven, per individuele respondent, de actualiteit van bedrijfskennis bij docenten, kwantiteit van toekomstige arbeidskrachten, bestrijding vsv,  behoud van de vakafdeling, bevorderen van de doorstroom, baangarantie, overtuigde beroepskeuze, het recht van leerlingen op een goede opleiding en daarmee toekomst/welzijn. De doelstelling van het vakcollege is genoemd: het vakcollege is vmbo inclusief 2 jaar mbo binnen de school zelf. Een meerderheid noemt de verhoging van het kwaliteitsniveau van de leerling. Vanuit de gemeente Roosendaal, is door individuele respondenten genoemd: imagoverbetering van het vmbo, onderwijs betrekken bij economie en werkgelegenheid, baangarantie, bewuste beroepskeuze, groei van het aantal leerlingen, kwantiteit toekomstige arbeidskrachten, zorg voor goede opleidingen voor welzijn en welbevinden. Tweederde van de respondenten noemen stages (voor leerlingen en docenten), leerwerkplekken, doorstroom vmbo-mbo en bestrijding vsv.

“In het verleden hebben we als school veel te weinig gedaan om naar buiten te treden, we hebben onze leerlingen opgeleid in ons eigen vakgebiedje”.

Doelen vernieuwing	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Meer leerlingen, meer meiden interesseren in techniek, competentiegericht onderwijs, stageplaatsen, beroepenoriëntatie, doorstroom vmbo-mbo en profileren van de school en zorg voor risicoleerlingen	Bestrijding vsv en praktijkstages. Beroepenoriëntatie, baangarantie, doorstroom vmbo-mbo en leerplanvernieuwing, startkwalificatie, aansluiting beroepsonderwijs op arbeidsmarkt, groei leerlingenaantal en maatschappelijk welzijn	
Bedrijven	Leerlingen en docenten kennis laten maken met techniek, arbeidskrachten voor de eigen regio, beroepenoriëntatie en beroepskeuze, bestrijding vsv en aansluiting beroepsonderwijs op arbeidsmarkt en startkwalificatie	Verhoging kwaliteitsniveau leerlingen, actuele bedrijfskennis bij docenten, potentieel arbeidskrachten, bestrijding vsv, behoud van de vakafdeling, bevorderen doorstroom vmbo-mbo, baangarantie, beroepskeuze, maatschappelijk welzijn	
Gemeenten	Leerlingen kennis laten maken met techniek in de eigen regio, goede vakopleidingen en goed opgeleide mensen, arbeidsmarktbeleid en werkgelegenheid, stages, bestrijding vsv, ontwikkeling van de individuele leerling en van de Kempische industrie, doorstroom vmbo-mbo en profijt voor de gemeenschap	Stages, leerwerkplekken, doorstroom vmbo-mbo en bestrijding vsv, imagoverbetering vmbo, onderwijs bij economie en werkgelegenheid betrekken, baangarantie, beroepskeuze, groei leerlingenaantal, potentieel arbeidskrachten, welzijn en welbevinden	

Het onderwerp van de betere aansluiting van beroepsopleidingen vmbo op de arbeidsmarkt wordt door alle partijen slechts twee keer vermeld en wel door de Roosendaalse school en door het Kempische bedrijfsleven. Nadrukkelijker zijn partijen bekend met het onderwerp van de doorstroom vmbo-mbo en de bestrijding van het voortijdig schoolverlaten (als enige niet genoemd door de Kempische bedrijven). De kwaliteit van het onderwijs en de kwantiteit van leerlingen c.q. toekomstige werknemers zijn voor alle partijen tevens belangrijke motieven voor vernieuwing. Ook oriëntatie op de beroepskeuze, praktijkstages en baangarantie worden als belangrijke motieven aangehaald en zijn het vaakst genoemd door de individuele respondenten.

Opvallend is dat alle respondenten in De Kempen vermelden dat het doel is dat leerlingen kennismaken met techniek terwijl dit (algemene) doel geheel niet genoemd wordt in Roosendaal. Een verklaring hiervoor is dat vernieuwende projecten in De Kempen zich op dit moment (2010) duidelijk focussen op deze doelstelling en in Roosendaal de ontwikkeling van het Vakcollege Techniek per schooljaar 2009-2010 in gang gezet is.

e.	I m a g o
De helft van de respondenten van het Kempisch onderwijs zegt dat het vmbo-t onderwijs, de theoretische leerweg van het vmbo, verlies in het imago geleden heeft vanwege het samengaan van vbo en mavo tot vmbo. Dit imagoprobleem ligt vooral bij ouders; ‘die vochten om plaatsing van hun kind op hoger niveau’. 

“Ja zeker, er is een enorme druk van ouders op leerkrachten van groep 8 om zo te adviseren dat ze deze school kunnen ontlopen”.

Een respondent gaat in op het imago van bètavakken en techniek: dat wordt door bedrijven onaantrekkelijk gemaakt wanneer zij mensen in hun bedrijven niet vast willen houden in tijden van laagconjunctuur. Tweederde van de Kempische bedrijven geeft aan dat het imago van techniek, en De Kempen als innovatieve technische sector, verbeterd moet worden. De gemeenten antwoorden dat de beeldvorming over het vmbo bij ouders negatief is. Een respondent merkt op dat het beeld van de leerlingen onduidelijk is doordat het IQ-verschil tussen het laagste en hoogste niveau in het vmbo 40 punten kan zijn.

“Dit beeld is onjuist want er zijn vmbo-handjes nodig voor de maak- en ontwikkelindustrie”.

Als doel van onderwijsvernieuwing was er op het totaal slechts één respondent die imagoverbetering van het vmbo genoemd heeft. Bij specifieke navraag over het imago van het vmbo-onderwijs is van elk van de drie betrokken partijen in Roosendaal één respondent die het imago zwak noemt. Tweederde van de totale respondenten, te weten de school en gemeente, spreekt over een negatief imago van het vmbo bij ouders. De Roosendaalse bedrijven spreken echter over een zwak imago van leerlingen en leerkrachten bij bedrijven. Verbetering van het imago wordt door zowel een respondent van school als gemeente gezien door vmbo als perspectiefrijk onderwijs te positioneren en bijstelling van het beeld van leerlingen en leerkrachten bij bedrijven te realiseren. Een algemene opmerking die over het imago van het onderwijs gemaakt is: “onderwijs is eigenwijs”.

“Wat het  bedrijfsleven vaak veronderstelt; komen leerlingen van een vmbo dan moeten ze dit en dat en dat kunnen maar dat is niet meer het geval. En daarmee wordt een vmbo ook vaak gekwalificeerd; ze kennen en kunnen niks”.

Imago	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Imagoverlies vmbo-t, imago vooral bij ouders negatief, negatief doordat bedrijven tijdens laagconjunctuur personeel niet vasthouden	Zwak imago, vooral bij ouders	
Bedrijven	Imago techniek en De Kempen verbeteren	Zwak imago van leerlingen en leerkrachten	
Gemeenten	Imago negatief bij ouders en beeld van leerlingen is onduidelijk vanwege het IQ-verschil tussen hoogste en laagste niveau vmbo-leerlingen	Zwak imago, vooral bij ouders	

f.	S u b s i d i e
De respondenten uit het Kempisch onderwijs geven allemaal aan dat er subsidiegelden (impulsgelden, projectgelden) ontvangen zijn van gemeenten en het Rijk. Men is zeer actief in het binnenhalen van subsidiegelden. De provincie is hierbij niet in beeld. De kanttekening wordt geplaatst dat de overhead vaak groot is bij projectmanagement en accountants-controle (met andere woorden: dit geld kan niet besteed worden aan het project zelf). De helft antwoordt dat bedrijven sponsoren en materieel beschikbaar stellen. De Kempische bedrijven antwoorden gezamenlijk dat de gemeente hun project gesubsidieerd heeft. Er is geen beroep gedaan op rijksmiddelen. De gemeenten zeggen dat zij als onderdeel van de vijf Kempengemeenten, dat zijn Bergeijk, Bladel, Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden, subsidie verstrekken aan het project Kies Kempische Bedrijven. Een gemeente geeft aan dat het Rijk en de provincie een pilot ondersteunen in het kader van autisme en plaatsing in passend (technisch) onderwijs vanwege het hoge percentage leerlingen met een autisme spectrum stoornis in de regio Zuidoost-Brabant.
“Vroeger kreeg je vanuit het Rijk je budget en daar moest je mee aan de gang, nu moet je om je onderwijs te innoveren inschrijven op projecten”.

De school in Roosendaal heeft voor vernieuwende projecten subsidie ontvangen van de gemeente en het Ministerie van OCW.  Tweederde van de respondenten van het onderwijs geeft aan dat bedrijven direct of indirect financieren. De Roosendaalse bedrijven geven op individueel niveau aan dat er een gemeentelijke bijdrage ontvangen is en er bijdragen verstrekt zijn door SenterNovem (vanaf 1 januari 2010 behoort deze uitvoeringsorganisatie tot Agentschap NL, ressorterend onder het Ministerie van Economische Zaken) en het Europees Sociaal Fonds. Nota Bene: de Kamer van Koophandel heeft een subsidieverzoek afgewezen. De gemeente Roosendaal geeft aan projecten te subsidiëren en een enkel individu weet te vertellen dat het Ministerie van OCW een project gesubsidieerd heeft.

Middelen	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Subsidie door gemeenten en Rijk en sponsoring en materieel door bedrijven	Gemeente en Rijk en (in)directe financiering door bedrijven	
Bedrijven	Gemeenten	Gemeente, SenterNovem en Europees Sociaal Fonds	
Gemeenten	Subsidie verstrekt aan het project en ondersteuning van provincie en Rijk voor gemeentelijk project autisme in relatie tot passend (technisch) onderwijs	Subsidie verstrekt, ondersteuning door faciliteiten en menskracht en ook het Rijk verstrekt subsidie	

g.	V e r a n t w o o r d i n g / t o e z i c h t
Bij het Kempisch onderwijs wordt door alle respondenten aangegeven dat verantwoording afgelegd dient te worden via verslaglegging, evaluatie of door visitatie. Soms vraagt een project op voorhand om te verantwoorden wat aan activiteiten uitgezet gaat worden. Toezicht op kwaliteit van het onderwijs is bekend (onderwijsinspectie) en men ervaart sterk dat de rijksoverheid als controlerend orgaan optreedt. De rijksoverheid stuurt decentraal op onderwijsvernieuwing door projectgelden beschikbaar te stellen zodat duidelijk is waaraan de gelden besteed worden. De middelen voor het onderwijs worden niet meer centraal verstrekt; het gros ervaart dit als een inbreuk op de eigen autonomie. Bovendien, is een opmerking, kunnen middelen beter aan projecten besteed worden dan aan de controlemechanismen van de rijksoverheid. Een respondent merkt op dat de gemeente de ontwikkelingen sterk monitort, meer dan bedrijven dat doen. Tweederde van de respondenten uit het bedrijfsleven in De Kempen geeft aan dat de gemeente subsidieert maar geen verantwoording opgevraagd heeft. Zelf evalueert men het project. Slechts een gemeente heeft -op verzoek van en ter verantwoording aan de gemeenteraad- het project KKB geëvalueerd. Resultaten zijn positief bevonden zodat het project met vier jaar gecontinueerd wordt. De overige vier Kempengemeenten hebben direct voor een periode van vijf jaar bijgedragen en hebben geen tussentijdse verantwoording opgevraagd.

“Dat is de dubbele kant van de overheid: scholen moeten ondernemender worden, zelfsturender, zelfstandiger en van de andere kant doen ze er alles aan om er controle op te houden of het geld verantwoord uitgegeven wordt”.

De Roosendaalse vmbo-school verantwoordt op deelprojecten als het gaat om ontvangen gelden en globaal als het gaat om bedrijfsbezoeken (aantallen). Wanneer op ministerieel niveau verantwoording over de ontwikkeling van de onderwijsvernieuwing verlangd wordt, op de inhoud, dan verantwoordt de school dat graag op basis van dialoog; ‘wat kunnen andere partijen leren van onze bevindingen’? Overigens, de school verantwoordt ook naar zichzelf toe; het onderzoekt en evalueert regelmatig de vernieuwende ontwikkelingen. Roosendaalse bedrijven investeren in materieel en menskracht. De gemeente geeft aan facilitair en met menskracht te ondersteunen. De gemeente vraagt verantwoording van de kosten wanneer zij subsidieert. Een enkeling weet iets te melden over een toezichthoudende partij: toezicht op de vernieuwing in het vmbo vindt plaats door het Landelijk Vakcollege en door ECABO, het ‘kenniscentrum beroepsonderwijs bedrijfsleven’ voor de economisch/administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen, namens het Ministerie van OCW, zo verklaart een respondent van de school respectievelijk de gemeente.

Verantwoording / toezicht	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Verslaglegging, evaluatie en visitatie, Rijk als controlerend orgaan op vernieuwing middels projectgelden. Ervaren nadeel: overhead-kosten	Verantwoording op deelprojecten; wenst evaluatie op basis van dialoog met het Ministerie, zelfevaluatie en onderzoek. Toezicht is er door het Landelijk Vakcollege	
Bedrijven	Geen verantwoording aan gemeente, zelfevaluatie	Geen verantwoording	
Gemeenten	De vijf Kempengemeenten hebben voor vijf jaar subsidie verstrekt. Eén gemeente heeft ter verantwoording aan de gemeenteraad na een jaar evaluatie opgevraagd en hierna de subsidiebijdrage gecontinueerd	Verantwoording door degene die subsidie ontvangt. Toezicht is er door ECABO	

h.	T e r m i j n
Het volledig aantal respondenten van de drie Kempische partijen zien de samenwerking en de ontwikkeling van de projecten voor de lange termijn. Het project Kies Kempische Bedrijven is voor de duur van vijf jaar en men wil dit verder continueren. Men noemt ook de lange termijn als het gaat om de balans tussen opleidingen, ontwikkeling van Kempische bedrijven en arbeidsmarkt / werkgelegenheid.
De drie partijen in Roosendaal zien, unaniem, de samenwerking en de ontwikkeling van de vakcolleges voor de langere termijn. Educational Partnerships (co-makership), het samenwerkingscontract tussen de school en een bedrijf, kan voor de kortere dan wel langere termijn zijn, zoals een kwart van de totale respondenten in Roosendaal aangeeft.

Termijn projecten	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Onderwijsontwikkelingen zijn voor de langere termijn	Vakcolleges voor de lange termijn	
Bedrijven	Project Kies Kempische Bedrijven (KKB) is voor de langere termijn	Vakcolleges voor de lange termijn, EPS kan voor kortere dan wel langere termijn zijn	
Gemeenten	KKB is voor de lange termijn en ook voor de balans tussen opleidingen, ontwikkeling van Kempische bedrijven en arbeidsmarkt/werkgelegenheid	Vakcolleges voor de lange termijn, EPS kan voor kortere dan wel langere termijn zijn	

i.	S a m e n w e r k e n d e  p a r t n e r s
De scholen in De Kempen noemen onderling diverse partners waar het gaat om bedrijven in De Kempen, het Kempisch Ondernemers Platform, het ROC en een school voor hbo, het Bètaplatform, VHTO (landelijke expertisebureau meisjes/vrouwen en bèta/techniek), het basisonderwijs, de universiteit, gemeenten, kenniscentra waaronder Kentech, Three Ships (uitgever van de digitale leeromgeving N@tschool), ouders, vrijwilligersorganisatie Stichting Stimulans en de Universumschool te Eindhoven. De Kempische bedrijven spreken van deelname door circa 30 scholen (op termijn) en 30 bedrijven. Kentech, Kamer van Koophandel, een VO-school, diverse gemeenten en organisaties in de regio. De Industriegroep Eersel, Platform Ondernemend Bergeijk, het Midden- en Klein Bedrijf, VNO/NCW (Brabantse en Zeeuwse werkgevers), FNV-overheid, steden, Samenwerkingsverband Regio Eindhoven (SRE). De gemeenten noemen andere samenwerkende gemeenten, de provincie, bedrijven en scholen, waaronder VO en ROC.

De respondenten in Roosendaal noemen uiteenlopend hun bekendheid met samenwerkende partners. Tweederde van de respondenten van de vmbo-school noemt het Landelijk Vakcollege, de gemeente, het ROC, bedrijven en eenderde noemt verder het Samenwerkingsverband Praktijkopleidng Schilderen (SPOS), Samenwerkingsverband Praktijkopleiding Bouw (SPB), DIT Bouw en Techniek (detacherings- en uitzendbureau), Technocentrum Breda en kenniscentra Savantis en Kentech. Roosendaalse bedrijven noemen voltallig zichzelf en de school en individueel noemt men nog SenterNovem, het samenwerkingsverband Werk en Vakmanschap, Perficio onderwijsadviseurs, Savantis en SPOS. De gemeente noemt voltallig de vmbo-school en individueel de Brabants Zeeuwse Werkgeversvereniging, ROC, DIT en SPB en tweederde noemt voorts een aantal bedrijven.

Samenwerkende partners	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Bedrijven, KOP, ROC, HBO, Bètaplatform en VHTO, basisonderwijs, universiteit, diverse kenniscentra, Three Ships, ouders, vrijwilligersorganisatie Stimulans, Universumschool en gemeenten	Landelijk Vakcollege, gemeente, ROC, bedrijven, SPOS, SPB, DIT, Technocentrum Breda, Savantis en Kentech	
Bedrijven	Scholen voor basis en voortgezet onderwijs, bedrijven, kenniscentrum, KvK, andere school en de Kempengemeenten, Industriegroep Eersel, Platform Ondernemend Bergeijk, MKB, VNO-NCW, FNV-Overheid, steden en SRE	Bedrijven en de school, SenterNovem, Werk en Vakmanschap, Perficio, Savantis en SPOS	
Gemeenten	Kempengemeenten, provincie, bedrijven en scholen, ROC	De school, bedrijven. 
Brabants Zeeuwse Werkgeversvereniging, ROC, DIT, SPB	

In vergelijking met de school en de bedrijven geven de gemeenten een beperkt aantal betrokken partijen op als het gaat om samenwerking in techniek op het vmbo. Dit kan duiden op de beperkte betrokkenheid van de gemeente zelf of wel de afstand die de gemeente heeft tot de concrete vernieuwing van het vmbo.

j.	V o o r w a a r d e n  s a m e n w e r k i n g
Als voorwaarden bij samenwerking is de uitkomst bij de vmbo-scholen in De Kempen dat vertrouwen het belangrijkste is naast het delen van gezamenlijke belangen, het streven naar een gezamenlijk doelbereik, gezamenlijk rendement. Initiatieven ontstaan door elkaar te kennen en elkaar ergens op te wijzen: al samenwerkend kom je tot vaak totaal andere dingen. Zoals een respondent zegt: “door het elkaar kennen, ontstaat een symbiose waar je heel veel voordeel van hebt”. Via het netwerk kunnen derden benaderd worden. Gelijkwaardigheid, begrip hebben voor elkaars problemen, voorkomen dat je alleen ‘gevers of nemers’ hebt, zijn andere voorwaarden. Evenals evenredigheid, bereidheid tot investeren in en met elkaar. Afspraken die gemaakt worden, dienen te worden nagekomen. Intern bij de scholen wordt genoemd: gemotiveerde mensen, bereidheid tot inzet, goede samenwerking tussen de secties, een stimulerende en faciliterende directie. Iemand die zorgt voor de contacten met derden, bedrijven en gemeente voor een snelle toegang. Financiën zijn ook een voorwaarde.
“Iedere partij neemt deel vanuit zijn eigen referentiekader en het is belangrijk om naar elkaar toe de verwachting uit te spreken, de kaders van waaruit je werkt moeten heel duidelijk zijn”.

De Kempische bedrijven tonen een zakelijker opstelling: samenwerking is nodig voor afstemming van het onderwijs op de arbeidsmarkt. Er moet een heldere doelomschrijving zijn, men moet zich houden aan afspraken en elkaar daar op aanspreken. Er moet inzet zijn. Enthousiasme en overtuiging zijn nodig om anderen mee te krijgen in samenwerking. Betrokkenheid van het onderwijs door verantwoordelijkheid te nemen, behoort tot de verwachting: het zijn de scholen die het project KKB tot een succes kunnen maken. Stimuleren, motiveren, interesseren, bijsturen. Belang van samenwerking is het item eigen te maken. Niet alleen uit macht maar op basis van gezag optreden. Een eigenbelang is nodig om deel te nemen aan samenwerking. Vertrouwen en transparantie en persoonlijke aspecten spelen een rol; “je hebt een trekker nodig, een binder”. Voor de Kempische gemeenten tellen de wil en het vertrouwen tot samenwerking. Men dient fatsoenlijk met elkaar om te gaan en elkaar wat te gunnen. Resultaten voor ogen hebben. Betrouwbaarheid van de overheidsorganisatie is uitgangspunt. Gezamenlijke doelstellingen naar voren brengen of helder zijn over eigen doelstellingen. Innovatief durven denken en daar kan het helder formuleren van doelstellingen bij helpen. “Hoe kun je er goed in zitten en er beter uitkomen; geen verborgen agenda dus”.

Als voorwaarden bij samenwerking in Roosendaal is de uitkomst bij de vmbo-school voor tweederde van de respondenten dat gelijkwaardigheid de basis is. Voorts noemen de individuele respondenten: gedeeld belang, efficiënt en effectief werken, afspraken maken en nakomen, creativiteit, ondernemerschap en vertrouwen, begeleiding van de leerling in de bedrijven, goed contact tussen de school en de bedrijven, input door bedrijven voor het onderwijs. Onder de Roosendaalse bedrijven wordt door alle respondenten enthousiasme het vaakst genoemd (enthousiasme motiveert). 
Verder noemen de individuele respondenten: directe contacten tussen het vmbo en bedrijven, overtuigingskracht, de noodzaak voelen tot samenwerking, de wil tot samenwerking, meerwaarde tot samenwerking vanuit ieders belang, meerwaarde voor de leerling door een branchebrede samenwerking. Onder de gemeente Roosendaal wordt door de individuele respondenten genoemd: gezamenlijk problemen en belangen delen, gezamenlijk maatschappelijke doelstellingen bereiken, vertrouwen, verantwoordelijkheid voelen, vrijwilligheid.

Voorwaarden samenwerking	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Vertrouwen en delen van gezamenlijke belangen, gezamenlijk doelbereik, gezamenlijk rendement. Inzetten netwerk, gelijkwaardigheid, begrip hebben voor elkaars problemen, evenredigheid, bereidheid tot investeren, afspraken nakomen, verwachtingen uitspreken	Gelijkwaardigheid. Gedeeld belang, efficiënt en effectief werken, afspraken nakomen, creativiteit, ondernemerschap, vertrouwen, goed contact en input door bedrijven voor het onderwijs	
Bedrijven	Een heldere doelomschrijving en zich houden aan afspraken, inzet, enthousiasme en overtuiging om anderen mee te krijgen in samenwerking, stimuleren, motiveren, interesseren en bijsturen. Het item eigen maken, op basis van gezag optreden, eigenbelang, vertrouwen, transparantie en je hebt een ‘binder’ nodig	Enthousiasme. Directe contacten, overtuigingskracht, de noodzaak voelen, de wil tot samenwerken, vanuit ieders belang	
Gemeenten	De wil en het vertrouwen tot samenwerking, fatsoenlijke omgang en elkaar wat gunnen. Resultaten voor ogen hebben, betrouwbaarheid van de gemeente. Eigen of gezamenlijke doelstellingen duidelijk hebben, innovatief denken, geen verborgen agenda	Gezamenlijk problemen en belangen delen, gezamenlijk maatschappelijke doelen bereiken, vertrouwen, verantwoordelijkheid, vrijwilligheid	

Geconcludeerd wordt dat er uiteenlopende argumenten zijn die van belang geacht worden bij de onderlinge samenwerking. Wat partijen bindt, is een gedeeld belang dan wel vanuit eigenbelang de meerwaarde tot samenwerking te zien en vertrouwen te hebben in elkaar. Vertrouwen wordt door vijf van de totaal zes partijen, zoals in bovenstaande tabel af te lezen is, genoemd. Zo geven ook vijf van de zes partijen aan dat gedeeld (eigen)belang een bindende factor is bij samenwerking.

“Eén ding is duidelijk: gedwongen samenwerking is bij voorbaat kansloos”.

k.	I n b r e n g  p a r t i j e n
De respondenten zijn gevraagd naar de inbreng die zij als persoon of organisatie gehad hebben op de vernieuwende projecten.

De respondenten van de Kempische vmbo-scholen ervaren unaniem inbreng op het inzetten van contacten vanuit ieders netwerk (directie en werkvloer) om tot samenwerking en uitwisseling te komen. Inbreng is er ook door anderen te enthousiasmeren voor projecten. Een respondent ervaart dat de school zich duidelijk gepositioneerd heeft in de samenwerking. De helft van de respondenten van de Kempische bedrijven noemt ook enthousiasme en overtuiging om anderen tot samenwerking te bewegen. Het eigen netwerk is ingezet en wordt uitgebreid. Invloed is direct uitgeoefend op het project zelf: het is bewust laagdrempelig gehouden door vrijwillige inzet van bekwame mensen. Een respondent noemt de persoonlijke inzet: een balans tussen ondernemerschap en het ambtelijke. Respondenten van de Kempische gemeenten staan tegenover elkaar. De ene gemeente ervaart geen invloed, voelt geen noodzaak tot sturing en vindt dat projecten prima aan andere professionele partijen overgelaten kunnen worden. De andere gemeente wil partijen verbinden; onderwijs en bedrijven, onderwijs en instellingen, onderwijs en gemeente. Zij wil regie voeren met name aan de overlegtafel. Onderzoeken waar gezamenlijke belangen liggen, waar men elkaar kan versterken, waar betere resultaten te halen zijn en wat ieders rol daarbij is. Faciliteren en stimuleren door te financieren. Gemeente als katalysator tussen onderwijs en bedrijven. Zij heeft andere gemeenten moeten overtuigen tot deelname aan het project KKB. Inzetten van het eigen netwerk.

“Ideeën komen vaak informeel naar boven en die kun je laten uitgroeien tot concrete projecten”.

Voor de Roosendaalse school geldt het meest dat partners enthousiast gemaakt zijn voor de onderwijsvernieuwing en dat het niveau van de vmbo-leerlingen verduidelijkt is bij de mensen in de bedrijven. Hiernaast is door personen individueel ingebracht dat directe invloed ervaren is op het eigenstandig beslissen tot de ontwikkeling van vakcolleges aan de orde evenals know how uit het bedrijfsleven als directe invloed op het onderwijs en de inzet van het netwerk op directieniveau. Vanuit de Roosendaalse bedrijven heeft de individuele respondent invloed op organisatorisch gebied, facilitair, inhoudelijk, door inzet van het netwerk en de inzet van de externe opleidingscoördinator. Ook wordt de invloed genoemd door de leerling centraal te stellen, ouders te betrekken, inbreng uit de bedrijfspraktijk op de competenties bij leerlingen, het aansturen van vakdocenten en door het verstrekken van voorlichting en informatie. Bij de gemeente Roosendaal noemt tweederde dat de invloed bestaat uit het versterken van samenwerking tussen de partners en ‘te verbinden’ door ambtelijke en bestuurlijke inzet. Hiernaast wordt individueel de inzet van het eigen netwerk en ondersteuning van de onderwijsvernieuwing genoemd. Er vindt geen directe sturing plaats op de onderwijsvernieuwing maar er kan bij betrokken partijen wel morele druk opgevoerd worden. Alle drie de partijen beschouwen netwerken en de inzet van het eigen netwerk fundamenteel belangrijk. Netwerken gaat in op het samenbrengen, het verbinden van personen uit de drie afzonderlijke netwerken om deze tot samenwerking te brengen.

“We hadden het over die geijkte beelden die van elkaar bestaan maar weinig van doen hebben met de realiteit. Je sloopt die beeldvorming pas echt in de gaande contacten”.

Invloed	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Inzet eigen netwerk, anderen enthousiasmeren	Partners geënthousiasmeerd en het niveau van de vmbo-leerling verduidelijkt. Eigenstandig beslissen op ontwikkeling vakcolleges, inzet van het netwerk en als docent inbreng van know how uit het bedrijfsleven 	
Bedrijven	Enthousiasme en overtuiging. Inzet eigen netwerk, persoonlijke inzet en het laagdrempelig houden van het project	Organisatorisch, facilitair en inhoudelijk, inzet netwerk en externe opleidingscoördinator. Leerling centraal stellen, ouders betrekken, inbreng op competenties van leerlingen, aansturen vakdocenten en voorlichting/informatie verstrekken	
Gemeenten	Geen invloed. Partijen verbinden, regie voeren, faciliteren en stimuleren door te financieren, overtuiging, inzet eigen netwerk	Versterken van samenwerking en verbinden. Inzet eigen netwerk, ondersteuning, opvoeren morele druk	

Geconcludeerd kan worden dat enthousiasme de drijvende kracht is om anderen mee te krijgen in samenwerking. In de vorige paragraaf was door respondenten al aangegeven dat enthousiasme motiveert. De inzet van het eigen netwerk hierbij, om anderen te kunnen beïnvloeden, blijkt van (groot) belang te zijn zoals alle respondenten aangeven.

l.	B e e l d  v a n  g e m e e n t e n  b i j  s c h o l e n  e n  b e d r i j v e n
Het beeld van de gemeente dat bij de Kempische vmbo-scholen leeft, is neutraal tot negatief. Een respondent noemt het gebrek aan visie bij gemeenten. Er is geen ervaring met subsidie of faciliteiten van de gemeente van vestiging. Er is wel ervaring met tegenstrijdige regelingen binnen de gemeente waardoor voorbijgegaan wordt aan onderwijsbelangen. Echter, de helft noemt ook de samenwerking met de gemeente waar de een positief en de ander terughoudend over is. Een respondent zet vraagtekens bij de mogelijkheid tot uitvoering van beleid met als belemmerende factoren tijd en continuïteit. De helft spreekt zich uit over wisseling in de samenstelling van gemeenteraden welke een bedreiging kan vormen op beleidsvisies en het korte termijn denken van wethouders die willen scoren (vanwege de vierjarige ambtstermijn). Opgemerkt is dat gemeenten vaak een regierol hebben terwijl ze het niet kunnen waarmaken en daardoor lopen zaken erg vertraging op.

“Continuïteit zit bij de ambtenaren en eigenlijk zou je die beleidsvoorbereidende laag veel meer moeten kunnen mobiliseren”.

Het beeld van de gemeente dat bij de vmbo-school in Roosendaal leeft, is dat van een volgende, minst actieve partij. Er is gemis aan daadkracht, het is lastig waarmaken wat afgesproken is, gemeentelijk overleg wordt als niet effectief beschouwd, er is vaagheid en het gros ervaart vooral traagheid in besluitvorming en politiek gedrag. Irritatie en misverstanden ontstaan door de stijl van werken van het individu of de afdeling en het is de vraag of er een koers onder beleid ligt. Tweederde vindt dat de gemeente efficiënter kan werken. De gemeente treedt ondersteunend op al wordt dat door een respondent niet altijd direct ervaren.

“Ambtenaren moet je niet lastig vallen met ideeën”.

Het beeld van de gemeente dat bij de Kempische bedrijven heerst, wordt door de helft benoemd als stroperig, weinig tempo, geen voortvarendheid, traag door het vasthouden aan procedures. Een respondent is zich bewust van te weinig formatie bij Onderwijs waardoor initiatief uitblijft. Een ander spreekt over een goed contact met het gemeentebestuur.
Het beeld van de gemeente dat bij de Roosendaalse bedrijven heerst, is dat van formeel, niet slagvaardig, traag, kwetsbaar op publiek zichtbare taken en opgemerkt is dat “politiek niet inspireert”.

“En dan zou het van een afdeling onderwijs hebben moeten komen? Hoeveel fte zit hier voor onderwijs? Een halve ambtenaar of zo”?

Beeld van gemeenten	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Neutraal tot negatief of geen ervaring mee.             (gematigd) Positief. Ervaring met tegenstrijdige regelingen die onderwijsbelangen benadelen. Gebrek aan visie	Traagheid in besluitvorming en politiek gedrag. Gemeente kan efficiënter werken. Treedt ondersteunend op. Is volgende, minst actieve partij, gemis aan daadkracht, lastig waarmaken wat afgesproken is, gemeentelijk overleg is niet effectief, vaagheid. Irritatie en misverstanden door individueel- of afdelingsgedrag. Ligt er een koers onder beleid?	
Bedrijven	Stroperig, traag, niet voortvarend. Goed contact met gemeentebestuur	Formeel, niet slagvaardig, kwetsbaar op publiek zichtbare taken. Politiek inspireert niet	

Bij de vmbo-scholen is de uitspraak gedaan dat een gemeentelijke visie of een gemeentelijke (beleids)koers ontbreekt of lijkt te ontbreken. Hieruit spreekt het verlangen om een duidelijker stellingname door gemeenten. Dit komt nader aan de orde in de volgende paragrafen over de rol en verwachtingen die het onderwijs en bedrijven van gemeenten hebben. De gemeente is in het nadeel wat het tempo van bestuurlijke besluitvorming aangaat dat door partijen als traag, stroperig, niet slagvaardig of niet daadkrachtig bestempeld wordt.

m.	R o l  v a n  d e  g e m e e n t e
Volgens de Kempische scholen zou de gemeente zich moeten richten op een bestuur met visie op het onderwijs. De meerderheid spreekt zich duidelijk uit over een gemeentebestuur dat -een wethouder die- moet laten zien dat het draagvlak heeft voor het onderwijs, het belang van onderwijs onderstreept, naast subsidiëring en facilitering.
De rol van de gemeente wordt door de Roosendaalse school gezien als pleitbezorger, subsidieverstrekker en facilitator.
Volgens de Kempische bedrijven moet de rol van de gemeente zijn dat het pleit voor één regionaal coördinatiepunt van vernieuwende projecten. Dit geeft mede inzicht in welke initiatieven gesubsidieerd worden. Een gemeente kan ondersteunen en financieren, kan voortgang bewaken en resultaten opvragen.

“Een gemeente kan sturen in een onderwijsproject door vroeg in het project betrokken te raken. Dit hangt samen met de ambitie van de gemeente; heeft men ambitie dan is men pro-actief. Wanneer passief dan reactief. Of zegt een gemeente ‘dan zorg ik dat anderen de goede dingen doen’. Een gemeente heeft een rol in relatie tot andere gemeenten; dat schept voorwaarden en is afhankelijk van de vraag of het nodig is dat een gemeente op onderwerpen zal inzetten en een actieve rol kiest”.

De rol van de gemeente wordt door de Roosendaalse bedrijven gezien als facilitator, subsidieverstrekker, ondersteuner, die inzet van het netwerk levert, inspeelt op actualiteiten met de wethouder als publiekstrekker. Een van de vertegenwoordigers heeft het idee dat de gemeente geheel geen rol speelt. En, wanneer initiatieven de goede richting ingaan, hoeft een gemeente niet (bij) te sturen.

Rol van gemeenten	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Subsidieverstrekker, facilitator.
Wens: bestuur met visie op het onderwijs, draagvlak voor onderwijs	Pleitbezorger, subsidieverstrekker, facilitator	
Bedrijven	Ondersteuner, subsidieverstrekker.
Wens: bewaakt voortgang, vraagt verantwoording op. Stuurt aan op een regionaal coördinatiepunt voor vernieuwende onderwijsprojecten	Facilitator, subsidieverstrekker, ondersteuner, levert inzet van het netwerk, speelt in op actualiteiten met wethouder als publiekstrekker	
n.	V e r w a c h t i n g  t e n  a a n z i e n  v a n  d e  g e m e e n t e
De verwachting bij de Kempische scholen is dat de gemeente zich sterker inzet op het in contact brengen van onderwijs met bedrijfsleven. De politiek moet beleid breed dragen. Een structureel overleg met de gemeente wordt gewenst.
De verwachting bij de Roosendaalse school is dat de gemeente een actievere rol kiest, zoekt naar mogelijkheden, meer constructief en effectief optreedt, meer resultaten laat zien in plaats van intenties, meer betrokkenheid, meer stuurt op de gemeentelijke organisatie en betrokken partijen. Meer ondernemerschap bij ambtenaren is gewenst. Durf uitspraken te doen, in positieve dan wel negatieve zin (met andere woorden: wees duidelijk).
“Praat minder, doe meer!”

De verwachting bij de Kempische bedrijven is dat de gemeente sanctioneert indien resultaten van het gesubsidieerde project achterblijven. De gemeente moet verantwoording over projecten opvragen.
De verwachting bij de Roosendaalse bedrijven is dat de gemeente meer leert van de inzet van het netwerk en zich informeler opstelt. Betrokkenheid moet meer getoond worden, ook buiten kantooruren. Netwerken is belangrijk; de gemeente kan gemeentelijk beleid -met zijn grenzen- meer uitdragen. De gemeente moet mee zoeken en meedenken over mogelijkheden en partner zijn in plaats van controlerend orgaan.

Verwachting van gemeenten	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Zet sterker in op het samenbrengen van onderwijs en bedrijfsleven. Draag onderwijsbeleid breed uit. Zet een structureel overleg op met scholen en bedrijven	Kies een actieve rol, zoek naar mogelijkheden, treedt constructief en effectief op, laat resultaten zien i.p.v. intenties, toon meer betrokkenheid, stuur meer op de gemeentelijke organisatie en betrokken partijen, meer ondernemerschap bij ambtenaren, durf uitspraken te doen (positief of negatief)	
Bedrijven	Sanctioneer indien projectresultaten achterblijven, vraag projectverantwoording op	Leer van de inzet van je netwerk; informeel. Draag gemeentelijk beleid uit en geef grenzen aan, toon meer betrokkenheid, zoek naar en denk mee over mogelijkheden en wees partner i.p.v. controlerend orgaan	
Een opvallend verschil tussen de Kempenbedrijven en de Roosendaalse bedrijven is dat de eerste verlangt dat de gemeente verantwoording opvraagt en zo nodig sanctioneert en dat de tweede er op wijst dat de gemeente zich juist niet controlerend moet opstellen. De verwachtingen of behoeften die hier door onderwijs en bedrijven uitgesproken worden, zijn helder en worden als verbeterpunten aan de betreffende gemeenten meegegeven.

o.	Z e l f b e e l d  v a n  g e m e e n t e n
Bij de Kempische gemeenten is bij de ene gemeente onbekend welk beeld de scholen hebben van de gemeente. Deze gemeente ziet zich als ‘hofleverancier’ van bepaalde scholen. Bij de andere bestaat de indruk dat de scholen door de gemeente op de rem getrapt is en hen in hun dadendrang beknot heeft. Voorts heeft deze Kempengemeente het beeld dat de scholen tevreden zijn omdat de gemeente de bereidheid heeft om snel tot samenwerking te komen.
De ene gemeente in De Kempen spreekt zich niet uit over welk beeld bedrijven van gemeenten hebben. Er is wel interesse in het beeld dat bedrijven van de gemeente hebben. De andere Kempengemeente noemt ook hier het op de rem trappen en het beknotten van dadendrang, het beperken van expansie. Er zijn niet zozeer klachten over de duur van de procedures als wel dat die procedures doorlopen moeten worden. De helft spreekt over goede relaties met bedrijven en het in gezamenlijkheid uitkomen op nieuwe ideeën. Dit “ziet er aan de buitenkant wat anders uit dan bij het onderwijs”. De gemeente is beperkend, het rijk is dat ook en de grootste beperkende factor is de provincie, “zo wordt het veel ervaren door de industrie”. Een enkele respondent voert een sterk pleidooi voor reductie en vereenvoudiging van regelgeving (door hogere overheidsorganen); “wegwerken van inefficiënte maatregelen die er alleen maar toe leiden dat het product duurder wordt”.

“Wij zijn een beperkende factor; gemeente met alles wat er aanhangt aan procedures, regelgeving en dergelijke. Dit beeld is bij te stellen door uit te leggen maar daar krijgen de bedrijven geen kaas van op de boterham”.

De eigen rol beschrijven de respondenten van de betrokken gemeenten als volgt: de gemeente verstrekt geld en faciliteert. Een respondent benoemt de regierol: “partijen samenbrengen en meedenken op welke manier de samenwerking gestalte kan krijgen, luisteren en behoeftes bovenhalen. Relaties leggen en domeinen verbinden. Gemeente als aanjager; initiatieven voor beleid komen veelal van de bestuurders, vanuit het netwerk van het bestuur. Soms niet voldoende capaciteit/deskundigheid aanwezig om in aanbiedende zin te kunnen werken. Als ambtenaar bewaak je vooral vigerend beleid; durft niet zo vernieuwend te zijn. Betrouwbaarheid van de gemeente en je nek durven uitsteken. Durven afwijken van wat vastligt bij vernieuwende initiatieven. Proactief opstellen en vertrouwen creëren in partnership”.

In Roosendaal zou bij de vmbo-school het beeld bestaan dat de gemeente over veel meer geld beschikt dan er feitelijk is. Het onderwijs, de school, ziet de gemeente als facilitator en maakt gebruik van de gemeentelijke informatie en netwerken, aldus gemeentelijke respondenten. De indruk die de gemeente Roosendaal heeft gekregen uit het contact met bedrijven is dat de gemeente niets concreet zou leveren en niets in projecten zou doen. En ook hier: de gemeente beschikt over veel meer geld dan er is. Van de andere kant is bekend dat bedrijven de gemeente graag bij hun plannen betrekken.

De respondenten bij de gemeente Roosendaal zien zich als verbinder van de drie O’s; overheid, onderwijs en ondernemers. Er wordt dynamiek gebracht aan processen, partijen worden tot samenwerking gestimuleerd, “het smeedt vitale coalities met gemotiveerde mensen”.  De gemeente fungeert als ‘kwaliteitskeurmerk’. Het zet personeel in. Het implementeert beleid door de uitvoering te bewaken en afspraken na te komen. Het legt voortdurend verantwoording af aan andere partijen en werkt aan modernisering van verhoudingen. De meerderheid van de respondenten geeft aan dat de gemeente initieert, stimuleert, faciliteert, actief is en zichzelf op dit onderzoeks-onderwerp als voorloper ziet in vergelijking met de gemeenten in de regio. Met deze opmerkingen wordt vooral de regierol van de gemeente benadrukt. Alle respondenten zeggen dat de gemeente als subsidieverstrekker optreedt. De gemeente voert in meerderheid aan dat de traagheid voor een deel is toe te wijzen aan de beperkingen van de organisatie en met name als het gaat om de formatie in tegenstelling tot het ambitieniveau. De formatie op economische en onderwijszaken is beperkt.

Wat vindt de gemeente zelf dat andere partijen mogen verwachten? Het antwoord is dat partijen de terechte verwachting hebben dat de gemeente financieel ondersteunt en 
dat bestuurders verbindingen moeten maken tussen bedrijven en onderwijs.

Zelfbeeld van gemeenten	De Kempen	Roosendaal	
	Bereidheid tot samenwerken, remmend en beperkend vanwege gemeente als overheidsorganisatie mede vanwege procedures, subsidieert, faciliteert en voert regie	Regierol: verbinder van de relatie tussen overheid, onderwijs en ondernemers, brengt dynamiek aan in processen, stimuleert samenwerking, komt afspraken na, implementeert beleid, legt verantwoording af, initieert, faciliteert, subsidieert, met beperkte formatie op onderwijs en economische zaken 	

Het zelfbeeld bij de gemeente Roosendaal is maar ten dele correct gelet op de uitspraken van de Roosendaalse vmbo-school en bedrijven. De actieve rol die de gemeente Roosendaal denkt in te nemen, is volgens de andere partijen niet zo actief als door de gemeentelijke respondenten gedacht wordt. Concrete betrokkenheid blijft op de achtergrond. Besluitvorming is traag en afspraken worden moeizaam nagekomen.

p.	B e e l d  v a n  s c h o l e n  b i j  b e d r i j v e n  e n  g e m e e n t e n
Kempische bedrijven hebben een beeld van het onderwijs dat niet positief is. Driekwart geeft aan dat scholen geen initiatief nemen. Er is geen aansluiting met het bedrijfsleven. Scholen stellen zich niet open op, zijn te veel van binnenuit gericht, zijn niet voortvarend maar terughoudend en processen verlopen stroperig. Weerstand, zelfs angst, is gevoeld om zich open te stellen. Een respondent geeft aan dat de samenwerking met het onderwijs langzaamaan verbetert. Verwacht wordt dat scholen verantwoordelijkheid nemen, zelfstandig functioneren en zich verantwoorden.

“Scholen moeten naar buiten! Ze moeten de boer op, een schop onder de kont hebben”.

Roosendaalse bedrijven geven aan dat docenten onbekend zijn met de realiteit van het bedrijfsleven. Men waardeert de visie en het enthousiasme van de vmbo-directie. De school stelt zich open op, naar buiten toe gericht, met waardering voor docenten en leerlingen. Men is initiërend en coöperatief in de samenwerking. De bedrijven voelen de noodzaak van de personeelskwestie en imagoverbetering. Een verwachting ligt niet zozeer bij de inbreng van financiële middelen door de school maar wel de visie en 
de inzet van contacten, het netwerk. Verwacht wordt ook dat suggesties en opmerkingen van buiten opgepakt worden en dat vakdocenten de leerlingen sterker gaan enthousiasmeren dan op dit moment het geval is.

De Kempische gemeenten kijken met heel andere ogen naar de scholen. Onderwijs-instellingen worden bestempeld als onafhankelijk en professioneel, zakelijk. Dit beeld is er juist vanwege het feit dat scholen de gemeenten niet benaderd hebben met een verzoek of initiatief. Scholen zien de meerwaarde van samenwerking met andere instellingen, bedrijven plus gemeenten en nemen ook initiatieven.

De gemeente Roosendaal ervaart dat de school zich openstelt en verbinding van de drie O’s, overheid, onderwijs en ondernemers, wenst. De school stelt zich zakelijk op en gaat voor resultaat. Aanvankelijk stelde de school zich traditioneel en verdedigend op. Leerkrachten zijn weggelopen voor de vernieuwing en steeds meer mensen uit het bedrijfsleven komen voor de klas te staan.

“Heel eerlijk: de onderwijswereld weet absoluut niet wat er vandaag de dag in een bedrijf aan de hand is. Dat gat is zo immens groot”.

Beeld over vmbo-scholen	De Kempen	Roosendaal	
Bedrijven	Nemen geen initiatief, hebben geen aansluiting met bedrijfsleven, stellen zich niet open op, zijn niet voortvarend, processen zijn stroperig, dienen verantwoordelijkheid te nemen, zelfstandig te functioneren en zich te verantwoorden. Langzaamaan verbetert de samenwerking	Docenten zijn onbekend met realiteit van het bedrijfsleven, waardering voor visie en enthousiasme directie vmbo, school stelt zich open/naar buiten toe op, is initiërend en coöperatief, gericht op waardering voor leerlingen en docenten, dienen netwerk in te zetten, inbreng van buitenaf toe te laten, vakdocenten dienen leerlingen sterker te enthousiasmeren	
Gemeenten	Onafhankelijk, professioneel, zakelijk, ziet meerwaarde in samenwerking en neemt initiatieven	Aanvankelijk stelde de school zich verdedigend op. Leerkrachten zijn weggelopen voor de vernieuwing en steeds meer bedrijfsmensen komen voor de klas. Stelt zich open op en is voor verbinding van de drie O’s, stelt zich zakelijk op en gaat voor resultaat	

De Kempische bedrijven schetsen een bijna evenredig beeld van het onderwijs zoals eerder door het onderwijs en bedrijven een beeld van de gemeente geschetst is. De Kempische bedrijven leggen hier een duidelijke verwachting weg bij hun vmbo-scholen. De verklaring die hiervoor gegeven kan worden, is dat de initiatieven onderwijsvernieuwing -en daarmee de onderlinge samenwerking tussen vmbo-scholen en bedrijven- nog in de kinderschoenen staat. In tegenstelling tot de Kempenscholen wordt bij de Roosendaalse school een andere houding gezien: open en ontvankelijk. Zowel de Kempengemeenten als de gemeente Roosendaal beschouwen de vmbo-scholen als een zakelijke partner.

q.	B e e l d  v a n  b e d r i j v e n  b i j  g e m e e n t e n
De Kempische gemeenten spreken over bedrijven in De Kempen als ‘goed’ en ‘neusje van de zalm’ qua technologie en zien De Kempen als een van de sterkste regio’s in Europa. Bedrijven komen zelf met initiatieven.
De gemeente Roosendaal ervaart unaniem dat het bedrijfsleven steeds meer verantwoordelijkheid neemt en zich actiever met de school bemoeit.

r.	B e e l d  v a n  b e d r i j v e n  b i j  d e  s c h o l e n
Het beeld van de bedrijven dat bij de Kempische scholen leeft, is dat bedrijven zich rekenschap moeten geven van het niveau van leerlingen en haar aanbod daarop moet afstemmen. De volgende uitspraken getuigen van onderlinge variatie over het beeld van bedrijven bij de vmbo-scholen. Een respondent merkt op dat bedrijven gewend zijn aan korte termijn denken als het gaat om personeelsbeleid. “Ondernemers zijn ongeduldig”. Er wordt onvoldoende mét het onderwijs gesproken. Een ander benoemt dat bedrijven interessant zijn als het gaat om sponsoring, stageplaatsen en dergelijke. Bedrijven zijn coöperatief, zoeken school op, er is begrip voor elkaar, er wordt geïnvesteerd in elkaar. 

 “Wij maken niet een concreet product; onze corebusiness is de interactie tussen mensen. En die twee denkwerelden, die twee verschillende talen die gesproken worden die passen niet altijd 1 op 1 op elkaar”.

De verwachtingen die leven, gaan in op het zich verplaatsen in de leerling, de richting laten zien die zij met hun opleiding in kunnen gaan. Een school wil graag opdrachten van bedrijven voor een bepaald vak krijgen. Wil tot uitwisseling komen; dat leerlingen naar het bedrijf gaan of bedrijfsmensen op school een voordracht houden. Dat de docent toegang heeft tot bedrijven en dat bedrijfsmensen projecten willen begeleiden. De ander wil in overleg tot nadere invulling van opleidingen komen, mede vanuit ontwikkelingen in het bedrijfsleven, waarbij rekening gehouden dient te worden met de visie en beperkingen van het onderwijs.

“Heel veel ontwikkelingen komen van buitenaf de school binnen, waaraan geappelleerd wordt, en een van die dingen is dat het bedrijfsleven ook iets wil. Die ondergeschikte rol is niet altijd even makkelijk voor het bedrijfsleven. School bepaalt beleid; legt accenten”.

Het beeld van de bedrijven dat bij de vmbo-school in Roosendaal leeft, is dat bedrijven actief zijn en vaker zelf initiatief nemen tot Educational Partnerships. Er heerst geen vergadercultuur en men is resultaatgericht. Bedrijven richten zich op toekomstige arbeidskrachten en vullen het onderwijs in de praktijk aan. Binnen de school wordt door de meerderheid ervaren dat bij bedrijven de verwachting over het niveau van de vmbo-leerlingen vaak te hoog ligt.
De verwachtingen die leven, gaan in op een goede begeleiding van leerlingen, nauwe samenwerking, verbreding van het netwerk en het zelf kunnen lesgeven binnen bedrijven.

Beeld over bedrijven	De Kempen	Roosendaal	
Scholen	Bedrijven moeten rekenschap geven over niveau van de vmbo-leerlingen en aanbod daarop afstemmen, zijn coöperatief, men investeert in het onderwijs.

Verwachtingen: praat mét het onderwijs, uitwisseling in praktijk en theorie tussen onderwijs en bedrijven	Bedrijven schatten het niveau van de vmbo-leerling te hoog in, zijn actief en nemen vaker initiatief tot EPS, er is geen vergadercultuur en men is resultaatgericht, vullen het onderwijs in de praktijk aan.

Verwachtingen: uitwisseling in praktijk en theorie tussen onderwijs en bedrijven	
Gemeenten	Bedrijven nemen zelf initiatief	Bedrijven nemen steeds meer verantwoordelijkheid en mengen zich actief in het onderwijs	

Gemeenten signaleren het initiatief dat bij ondernemers aanwezig is. De scholen wensen uitwisseling in praktijk en theorie tussen hen en de bedrijven, daarbij duidelijk rekening houdend met het niveau van hun vmbo-leerlingen. Met name de Kempenscholen, door gemeenten in de vorige paragraaf gekenmerkt als zakelijk, hebben met deze informatie de mogelijkheid om het beeld dat bedrijven van hen hebben geschetst, te kunnen bijstellen.

s.	V e r n i e u w i n g  o p  d e  r e g i o n a l e  a g e n d a  e n  
r e g i o n a l i s e r i n g
Ten slotte, als het gaat om de regio en een (regionale) agenda waarop de onderwijsvernieuwing als onderwerp vermeld staat, melden de betrokken partijen het volgende.
De Kempische scholen noemen het samenwerkingsverband van de stichting vmbo Zuidoost-Brabant waar onderwijsvernieuwing op de agenda staat. Er vindt zes tot zeven keer per jaar overleg plaats. Ook is er een samenwerkingsverband van 18 scholen in Oost-Brabant, de Oriongroep geheten. Men kent het Regionaal Samenwerkingsverband (RSV) waar de zorgstructuur rond de leerling op de agenda staat. Wanneer de provincie of de VO-Raad een bijeenkomst organiseert dan komt dat via een van deze kanalen binnen. De helft benoemt regionale ontwikkelingen: in de omgeving Venlo wordt de automotive sterk ontwikkeld. Eindhoven heeft Brainport (high tech). Twee respondenten vermelden dat projecten in de regio solistisch zijn en niet verder uitgezet worden, er is geen uitwisseling.

“Via netwerken is onderwijsvernieuwing aan de orde maar ieder is voor zich bezig. Wethouders zouden in deze moeten samenwerken en het als agendapunt binnen het samenwerkingsverband bespreken”.

De Kempische bedrijven zijn beter bekend met de ontwikkeling op regionaal gebied en zelfs één respondent kent de term kennisinfrastructuur maar deze persoon is de enige onder het totaal aantal respondenten. Ieder kent Brainport Eindhoven (innovatie, uitwisseling, research en development) en de helft spreekt van ‘Brainport De Kempen’. Een respondent weet dat dit onderwerp voorkomt bij Regionale Economische Actie Programma’s en het samenwerkingsverband rond Eindhoven (SRE). De provincie Noord-Brabant heeft een bestuursakkoord, Vertrouwen in Brabant, waaronder dit item is opgenomen onder sociaal-economische ontwikkelingen.

De Kempische gemeenten gaan er vanuit dat onderwijsvernieuwing op de agenda staat van de ‘Kamer De Kempen’ zoals de vijf samenwerkende scholen genoemd worden.  De helft van de respondenten vermeldt tweejaarlijks afstemmingsoverleg tussen het Kempisch Ondernemersplatform, vijf portefeuillehouders en een beleidsambtenaar economische zaken waar onderwerpen zoals deze ter sprake komen. SRE heeft een sociale agenda met als onderwerpen werkgelegenheid en ROC. Onderwijsvernieuwing en vmbo worden hierbij niet genoemd.

In Roosendaal meent de school dat onderwijsvernieuwing niet voorkomt op een (regionale) agenda. Er is een projectgroep die elke zes weken bij elkaar komt en een stuurgroep EPS, inclusief deelname van de gemeente, welke twee keer per jaar bijeenkomt.
De bedrijven in Roosendaal weten te vertellen dat het onderwerp ‘arbeidsmarkt’ op een agenda van samenwerkende gemeenten staat maar niet gericht is op het vmbo. Men weet van de afstemming van voorzieningen op regionaal niveau. Er is overleg van project- en stuurgroep EPS met vertegenwoordigers van het onderwijs en bedrijven. De Rotary heeft een werkgroep Ontmoeten is Leren die bestaat uit mensen van bedrijfsleven en onderwijs.
De gemeente Roosendaal weet dat de Zeeuws Brabantse Werkgeversvereniging regiobijeenkomsten houdt over dit onderwerp maar dat initiatieven lokaal plaatsvinden. Er is een ambtelijk regionaal platform arbeidsmarktbeleid. Ook is er ambtelijk overleg over economische ontwikkelingen met het SES (Sociaal Economische Samenwerking door 18 gemeenten), REWIN (regionale ontwikkelingsmaatschappij) en de provincie. Opgemerkt is dat de provincie belang heeft bij economische ontwikkelingen maar “totaal geen gevoel heeft bij arbeidsmarkt”. Er is een stuurgroep voor het project EPS. De meerderheid weet te vertellen dat regionale voorzieningen gedifferentieerd worden; spreiding komt ten goede van de gehele regio. Als voorbeelden zijn genoemd Maintenance Valley in Woensdrecht en het Topinstituut Logistiek te Breda. Onderwijs(vernieuwing) staat op de strategische agenda West-Brabant.

Regionalisering	De Kempen	Roosendaal	
Onderwijs	Regionaal overleg van vmbo-scholen: stichting vmbo Zuid-Oost Brabant en Oriongroep. Regionale ontwikkeling is enerzijds bekend, anderzijds niet, geen uitwisseling op onderwijsvernieuwing	Vernieuwing niet op een regionale agenda, tweejaarlijks overleg met gemeente over onderwijsvernieuwing	
Bedrijven	Vernieuwing komt voor op de agenda’s van twee regionale overlegvormen, er is bekendheid met regionale ontwikkelingen; één respondent benoemt dit als kennisinfrastructuur	Bekend met afstemming van regionale ontwikkelingen, geregeld overleg met onderwijs	
Gemeenten	Tweejaarlijks overleg met ondernemers; onderwijsvernieuwing niet op een regionale agenda
	Bekend met regionale ontwikkelingen en regiobijeenkomsten, onderwijs(vernieuwing) is agendapunt op de strategische agenda West-Brabant	

5.4	S a m e n v a t t e n d
Partijen zijn over het algemeen niet bekend met het begrip regionale kennisinfrastructuur maar respondenten zijn wel bekend met regionale afstemming van voorzieningen. Evenmin is men bekend met een procesbureau dat vanuit het ministerie van OCW het proces van onderwijsvernieuwing zou kunnen begeleiden, als dit bureau ooit operationeel geweest is aangezien er geen enkele informatie meer over te vinden is. Ook is de ondersteunende organisatie Platform Techniek van de provincie Noord-Brabant nergens genoemd. Gelet op de regeling Innovatiearrangementen is Het Platform Beroepsonderwijs (HPBO) de organisatie die projecten monitort en evalueert. Ook deze regeling of het HPBO is door respondenten nergens genoemd.

Wat het sterkst opvalt bij het maken van een vergelijking tussen onderwijsvernieuwende projecten in West- en Zuidoost-Brabant is dat de fase en daarmee de diepte van samenwerking tussen betrokken partijen in die regio’s verschillen. In West-Brabant is de samenwerking tussen de vmbo-school met bedrijven concreet terwijl die in het zuidoosten van Brabant nog nader ingevuld moet worden. Het huidige beeld van bedrijven over de vmbo-scholen in De Kempen is negatief in vergelijking met het heersende beeld over de school in Roosendaal. De boodschap is dat de scholen zich moeten openstellen en externe invloeden moeten toelaten.
De boodschap van scholen en bedrijven in beide regio’s is dat de gemeenten zich actiever (sturend) en meer betrokken moeten opstellen en die betrokkenheid bovendien moeten vasthouden. De gemeenten zelf menen dat zij een duidelijke regierol voeren en zich inzetten om de verbinding tussen onderwijs en bedrijfsleven te maken maar blijkens de onderzoeksinformatie kan dit veel sterker. Het zelfbeeld van de gemeente Roosendaal blijkt niet geheel correct, uitgaande van hetgeen de respondenten van de school en de bedrijven opmerken.

Alle partijen zien belang bij het inzetten van het eigen netwerk maar blijkbaar zijn nog niet de juiste relaties en contacten gelegd om de onderwijsvernieuwing in gezamenlijkheid en voor elke partij afzonderlijk tot een succes te maken. Het onderlinge vertrouwen tussen partijen in De Kempen moet duidelijk nog gewonnen worden.

Voorts is opmerkelijk dat de scholen zich moeten verantwoorden over (subsidie)projecten en dat bedrijven dit niet zouden hoeven doen.

Tenslotte is opmerkelijk dat partijen onderling overleg hebben en dat er ook in regioverband overleg is over onderwijs(vernieuwing) of regionale ontwikkelingen maar er is géén overleg waarbij alle drie de partijen als partner aan dezelfde tafel te vinden zijn.

6. C o n c l u d e r e n d  d e e l
6.1	A n t w o o r d  o p  d e  h y p o t h e s e n

E e r s t e  h y p o t h e s e
Als een gemeente de regierol heeft en samenwerking tussen scholen en bedrijven stimuleert dan leidt dit tot succesvolle projecten onderwijsvernieuwing.
Betrokken gemeenten in dit onderzoek zien zichzelf als regisseur om de samenwerking tussen scholen en bedrijven te realiseren maar de resultaten hiervan leiden maar beperkt tot succesvolle onderwijsvernieuwing in het vmbo. De keuze van de school in Roosendaal om Vakcolleges te ontwikkelen, is belangrijker in de afweging om de samenwerking met bedrijven aan te gaan. Scholen en bedrijven maken duidelijk dat gemeenten sterker de regierol op zich moeten nemen en meer moeten sturen op de samenwerking. De hypothese is te verwerpen.

T w e e d e  h y p o t h e s e
Als de vmbo-scholen wensen dat hun beroepsopleidingen vernieuwd worden dan stellen zij zich gemakkelijk open voor bedrijven en hun invloeden.
Scholen stellen zich niet gemakkelijk open voor invloed van derden, blijkens de opvattingen van respondenten. Doen zij dit (mettertijd) wel, getuige de school in Roosendaal, dan opent dat de deur naar samenwerking en vernieuwing. Deze hypothese is dan ook gedeeltelijk te verwerpen.

D e r d e  h y p o t h e s e
Als de gemeente betrokken partij is bij de vernieuwing in het vmbo dan kan het geen gelijke tred houden met scholen en bedrijven omdat de organisatiestructuur dat niet toelaat.
Deze hypothese blijkt geldig. Gemeenten kunnen niet voldoen aan het door andere partijen gewenste ondernemerschap vanwege de organisatiestructuur, maar ook vanwege beperkte formatie en traagheid in politiek-bestuurlijke besluitvorming.

V i e r d e  h y p o t h e s e
Als samenwerking op grond van co-makership plaatsvindt dan wordt voldaan aan netwerkbestuur conform Shared Governance en zijn de kenmerken van de verweven organisatiebenadering aanwezig.
Deze hypothese is geldig als het gaat om de bevindingen bij de gemeente Roosendaal. Educational Partnerships, co-makership, tussen de school en afzonderlijke bedrijven beantwoorden aan het lage deelnemertal, onderling vertrouwen, concensus over het doel en daarmee een laag competentievereiste; men weet elkaar te vinden in samenwerking. Aspecten van de verweven organisatiebenadering zijn te vinden in (waardering van) de samenwerking. Dit in tegenstelling tot de bevindingen bij de Kempengemeenten waar kenmerken van de zelfstandige organisatiebenadering nog sterk aanwezig zijn ondanks dat de wil tot samenwerking aanwezig is.

6.2	A n t w o o r d  o p  d e  d e e l v r a g e n  e n  h o o f d v r a a g

Gelet op de resultaten zoals die in het vorig hoofdstuk te lezen zijn, kunnen de onderzoeksvragen op de volgende manier beantwoord worden.

Welke rol en bijdrage hebben de vmbo-scholen, bedrijven en gemeenten bij hun samenwerking tot onderwijsvernieuwende projecten?
Alle partijen leveren inzet vanuit het eigen netwerk en dragen enthousiasme uit. Scholen dienen zich open en ontvankelijk op te stellen, initiatief en verantwoordelijkheid te nemen en zich te verantwoorden. Bedrijven faciliteren scholen en vullen het onderwijs in de praktijk aan met bedrijfs- en praktijkkennis. Zij dienen een afgestemd aanbod op het niveau van de vmbo-leerling te bieden en tot uitwisseling van theorie en praktijk met de scholen te komen. Gemeenten leveren inzet door partijen met elkaar te verbinden, regie te voeren, te faciliteren en te financieren. Zij dienen zich op te stellen als pleitbezorger voor het onderwijs en een duidelijke visie op onderwijs te hebben of een duidelijke beleidskoers te hanteren. Zij dienen verantwoording op te vragen en de voortgang van projecten te bewaken. Niet controlerend, maar zich informeel op te stellen, opener en actiever, sterke betrokkenheid te tonen, in te zetten op mogelijkheden en gemeentelijk beleid meer uit te dragen. 
Beperkte formatie bij economische en onderwijszaken binnen de gemeenten vormen een belemmering bij de (voortgang van de) samenwerking.  Meer ondernemerschap bij ambtenaren is gewenst.

Vindt de implementatie van onderwijsvernieuwing in het vmbo in de betrokken gemeenten plaats volgens de aansturing conform landelijke richtlijnen?
Alle partijen zijn het er over eens dat onderwijsvernieuwing een aangelegenheid is die vanuit eigen behoeften plaatsvindt, al wordt de vernieuwing gestimuleerd door de rijksoverheid. Er is in de afgelopen jaren gewerkt aan de vernieuwing van het vmbo en uit dit onderzoek blijkt een duidelijk verschil tussen de Kempengemeenten en de gemeente Roosendaal als het gaat om de fase van samenwerking bij vernieuwende projecten. In De Kempen moet deze grotendeels nog van de grond komen terwijl Roosendaal samenwerking kent zoals dat op landelijk niveau in de vorm van co-makership voorgesteld is. Dat samenwerking tussen scholen en bedrijven mede zou moeten leiden tot een gemeentelijk of zelfs regionaal netwerk, een regionale kennisinfrastructuur, is amper te vinden. Slechts een paar projecten getuigen van een netwerk dat zich buiten de eigen gemeentegrens uitstrekt. Er is op dit vlak geen connectie met een regionale kennisinfrastructuur al zijn respondenten zich bewust van spreiding van bepaalde voorzieningen binnen de regio zoals een Brainport Eindhoven en een Maintenance Valley te Woensdrecht.

Welke zijn de resultaten van de samenwerking tot onderwijsvernieuwende projecten in het vmbo die in de twee gemeenten behaald zijn?
Er is een aantal projecten dat zich richt op de leerlingen van groep 8 van de basisschool ter kennismaking met techniek en/of voorbereidend is op technisch onderwijs in het vmbo (en hoger niveau). Deze projecten, zoals Kies Kempische Bedrijven en het Sciencelab, zijn te vinden in De Kempen. Een ander aantal projecten richt zich specifiek op de vmbo-leerlingen, gekoppeld aan onderwijskundige ontwikkelingen binnen het vmbo, zoals competentiegericht onderwijs en loopbaanontwikkeling en beroepenoriëntatie, die moeten bijdragen aan een op de leerling gerichte leerroute. Als het gaat om de samenwerking in het vmbo met bedrijven is het vooral de ontwikkeling van het Vakcollege Techniek bij de vmbo-school te Roosendaal en de Educational Partnership-constructies waardoor tot resultaten van (duurzame) samenwerking en vernieuwing van het onderwijs gekomen wordt.

Bieden de resultaten van samenwerking perspectief voor de toekomst of verdient de huidige aanpak bijstelling van beleid?
Gelet op de afspraken in het convenant in 2003 lijkt het alsof de samenwerking tot onderwijsvernieuwing geen vogelvlucht genomen heeft. Het onderwijs kampt voortdurend met nieuwe ontwikkelingen en er worden door de individuele scholen verschillende prioriteiten gesteld. Zo is de keuze van de Roosendaalse school om Vakcolleges te ontwikkelen van grote invloed op de samenwerking met bedrijven. In de visie van de school kan een Vakcollege alleen ontwikkeld worden juíst door intensieve samenwerking met bedrijven aan te gaan. Dit verklaart de totstandkoming van EPS-constructies en de relatief snelle aanwas van dergelijke constructies. Samenwerking tussen scholen en bedrijven met resultaatafspraken blijkt lucratief voor beide partijen. Deze ontwikkeling is dan ook succesvol te noemen als het gaat om het perspectief van een betere aansluiting van het vmbo op de arbeidsmarkt. Wel kan door de landelijke overheid een nieuwe impuls gegeven worden aan het realiseren van de onderlinge samenwerking en gemeenten kunnen hierin een duidelijker taak hebben: de verwachtingen bij scholen en bedrijven op lokaal niveau getuigen hiervan. In deze zin kan het beleid bijgesteld worden.

Het antwoord op de hoofdvraag:
Is, sinds het convenant uit 2003, de samenwerking tussen onderwijs, bedrijven en gemeenten op onderwijsvernieuwing van beroepsopleidingen in het vmbo gerealiseerd en leidt dit tot een betere aansluiting van die opleidingen op de arbeidsmarkt?
Zoals onder de deelvragen al is beantwoord, is samenwerking op onderwijsvernieuwende projecten tussen onderwijs, bedrijven en gemeenten gerealiseerd, zij het gedeeltelijk. In Roosendaal is dat meer concreet op basis van co-makership / partnership tussen school en bedrijven dan tot op heden in de Kempengemeenten. Gemeenten leveren vooral bij de startfase van initiatieven een bijdrage waarna zij zich lijken terug te trekken terwijl scholen en bedrijven graag zien dat gemeenten sterk betrokken blijven. Wanneer bedrijven een afgestemd aanbod op het niveau van de leerling bieden en er onderlinge uitwisseling is van theorie (school) en praktijk (bedrijven) dan wordt de aansluiting van de beroepsopleiding op de arbeidsmarkt gemaakt. Zowel bij scholen als bedrijven leeft deze wens tot uitwisseling.

In het volgende hoofdstuk vindt u de aanbevelingen die op basis van de conclusies worden gedaan.

7.	A a n b e v e l i n g e n

A a n b e v e l i n g  1
G e m e e n t e l i j k e  r e g i e r o l
‘Gemeente’: u bént regievoerder; u bent de organisatie om te verbinden en in gezamenlijkheid met betrokken partijen maatschappelijke problemen op te lossen. Het is aan u om deze rol te vervullen. Oók op dit terrein van onderwijsvernieuwing.

A a n b e v e l i n g  2
C o ö r d i n a t i e p u n t  b e r o e p s o n d e r w i j s
Een regionaal (provinciaal) informatie- en coördinatiepunt voor zowel gemeenten, onderwijs als bedrijfsleven zou voor deze drie partijen toegankelijk moeten zijn: een coördinatiepunt beroepsonderwijs dat beschikbaar is als kennis- en databank en bijdraagt aan de ontwikkeling van de regionale kennisinfrastructuur en deze bewaakt.

A a n b e v e l i n g  3
R e g i o n a l e  c o ö r d i n a t i e
Behoudens dat de provincie Noord-Brabant de vijf huidige, regionale Platforms Promotie Techniek na 2010 in stand houdt, zouden deze platforms -met uitbreiding van hun positie naar gemeenten en onderwijs- invulling kunnen geven aan de coördinatie op regionaal niveau.

A a n b e v e l i n g  4
R e g i o n a a l  o v e r l e g
Een directe koppeling tussen onderwijs, economie en arbeidsmarkt kan worden gemaakt door een gezamenlijk regionaal overleg in te voeren. Gezamenlijke bijeenkomsten als stimulans op de samenwerking en ontwikkeling van de kennisinfrastructuur. Een combinatie van het regionale overleg met het coördinatiepunt beroepsonderwijs kan versterkend werken. 

A a n b e v e l i n g  5
P r i o r i t e r e n  b e t e r e  a a n s l u i t i n g
Partijen gezamenlijk zouden de doelstelling van de betere aansluiting op de arbeidsmarkt moeten prioriteren, aangezien de concrete samenwerking tussen scholen en bedrijven die doelstelling moet waar maken. Men moet de onderlinge samenwerking concreet vorm geven, mede gelet op de actuele en gelijkaardige ontwikkeling die in het mbo gewenst is. Deze ontwikkeling zal nauw samenhangen met waardering van opleidingen, vertaald naar diplomering en certificering. Het voorbereidend traject voor de leerlingen in het vmbo met de koppeling naar het mbo krijgt hierdoor een nog groter belang.

Met de afsluiting van het onderzoek met deze aanbevelingen vindt u onder het volgende hoofdstuk een korte reflectie.

8.	R e f l e c t i e
De algemene conclusie is dat dit onderzoek een helder beeld geeft van de huidige status van samenwerking op onderwijsvernieuwing in het vmbo in de twee bezochte regio’s. Helder is ook wat betrokken partijen daarbij van elkaar verwachten en waaraan ieder moet voldoen wil het voor de partijen tot goed samenwerken komen en tot succes leiden. Alle partijen hebben behoefte aan en de wil tot samenwerken om het beroepsonderwijs te vernieuwen en gaan dat graag op lokaal niveau aan. Partijen kunnen duidelijker verbonden worden door gezamenlijk overleg te creëren. Om het lokale naar het regionale niveau te tillen en een regionale kennisinfrastructuur tot stand te brengen vraagt om duidelijke sturing en coördinatie, die nu geheel ontbreekt.

Door dit onderzoek is duidelijk geworden wat de rol en taak van een gemeente kan inhouden als het gaat om de aansturing middels governance. Gemeenten zelf krijgen de boodschap mee om sterker te sturen en te verbinden en er zijn door respondenten suggesties gedaan hoe het beter kan. Er zijn echter ook suggesties te vinden voor scholen en bedrijven en ik hoop dat de betrokken partijen er hun voordeel mee doen. Ook zijn de deelvragen en centrale onderzoeksvraag en hypothesen beantwoord kunnen worden dankzij de toets in de praktijk van de theorie. Gestelde doelen in dit onderzoek zijn daarmee behaald.

Met plezier heb ik de interviews afgenomen. Het was een leuke manier om bij de verschillende organisaties een kijkje in de keuken te kunnen nemen en te leren van de verschillen in benaderingswijze die voortkomen uit de organisatie(structuur en -cultuur) waarin men werkzaam is. Mensen hebben zich niet ingehouden om de vragen te beantwoorden en dit heeft bijgedragen aan het kunnen schetsen van een reëel beeld over de stand van zaken omtrent onderwijsvernieuwende projecten en (het gemis van) samenwerking daarin.

Het is een boeiend en leerzaam proces geweest.

Literatuurlijst

Boeken
Baarda, D.B., De Goede, M.P.M. en Teunissen, J. (2005), Basisboek Kwalitatief Onderzoek. Handleiding voor het opzetten en uitvoeren van kwalitatief onderzoek. Wolters-Noordhoff b.v., 
Groningen/Houten.

Bartholomeus, P.H.F., Goyen, M.C.E. en Oosterom, R.P. (1997), Governance in de publieke sector. MAB.

Daemen, H.H.F.M. (2000). Deepening democracy: bringing people back in. In F. Theron (Ed.), Good governance for people: policy and management (pp. 53-61). South Africa: University of Stellenbosch.

De Wit, B., Meyer R.J.H. and Breed K. (2000), Strategisch Management van Publieke Organisaties: De Overheid in Paradoxen. Lemma, Utrecht.

Hajer, M.A & Wagenaar, H. (2003), Deliberative Policy Analysis: Understanding Governance in the Network Society, Cambridge University Press.

Kickert, W.J.M. (1993), Veranderingen in Management en Organisatie bij de Rijksoverheid. Samson HD Tjeenk Willink, Alphen aan den Rijn.

Klijn, E.H. (2008), “It’s the management stupid!” Over het belang van management inspanningen bij complexe beleidsvraagstukken. Den-Haag, uitgeverij LEMMA.

Koppenjan, J.F.M. & Klijn, E.H. (2004), Managing uncertainty in networks; a network approach to problem solving and decision making. Londen: Routledge.

Saxenian, A. (1994), Regional Advantage: Culture and Competition in Silicon Valley and Route 128. Cambridge, MA: Harvard University Press. 

Scharpf, F.W. (1999), Governing in Europe: effective and democratic?. Oxford University Press.

Wester, F. & Peters, V. (2004), Kwalitatieve analyse: uitgangspunten en procedures.
Coutinho b.v., Bussum.

Artikelen
Gebauer, A. & Nam, C.W. & Parsche, R. (2004), Lessons of the 1999 Abolition of Intra-EU Duty Free Sales for Eastern European EU Candidates, ERSA conference papers ersa04p204, European Regional Science Association.

Audenaerde R. F.C. (2009), Secretaris der Natuur. De Franse conservatieve denker Louis de Bonald en zijn Theorie van de Macht. Proefschrift  Audenaerde, Voorburg.

Teisman, G.R. & Klijn, E.H. (2002), Partnership Arrangements: Governmental Rhetoric or Governance Scheme?. In: Public Administration Review, 62(2), 197-205.

Toonen Th.A.J. (2004), Bestuurskunde in de Kennissamenleving. Van ‘art of the state’ naar ‘state of the art’. In: Bestuurskunde, jaargang 13, no 1.

Provan, K.G., university of Arizona, and Kenis, P., Tilburg university, (2007), Modes of Network Governance: Structure, Management and Effectiveness. In: Journal of Public Administration Research and Theory Advance Access.

Rapporten/rapportages
Brief minister Maria van der Hoeven aan de Tweede Kamer inzake ontwikkelingen in de beroepspraktijk en in de regio, kenmerk FEZ/BTA/2002/56157, 1 november 2002.

De overgang van vmbo naar mbo: van breukvlak naar draagvlak. Van Esch, W. en Neuvel, J., Cinop, ’s-Hertogenbosch, 2006a.

Government Governance, verslag rondetafelconferentie, Directie Bestuurlijke en Financiële Organisatie, ministerie BZK, Utrecht, 15 september 1999.

Koers BVE. Het regionale netwerk aan zet. Advies Onderwijsraad aan Ministerie OCenW, 2004.

Koers VO. De leerling geboeid, de school ontketend. Ministerie OCenW, 2004.

Koers VO. Het regionale netwerk aan zet. Ministerie OCenW, 2004.

‘Nieuwe vormen van Governance’, een essay over nieuwe vormen van bestuur met een empirische uitwerking naar de domeinen van voedselveiligheid en gebiedsgericht beleid.
Hajer M.A., van Tatenhove J.P.M. en Laurent C., onderzoeksteam Perform/ASSR, Universiteit van Amsterdam, RIVM rapport 500013004/2004.

Rapport ‘Investeren in verbindend leren, een praktisch perspectief’ i.o.v. Ministerie OCW, EB Management, 2005.

Samenwerking ten behoeve van Innovatie in het beroepsonderwijs. Convenant tussen het ministerie van OCenW, mede namens LNV, Het Platform Beroepsonderwijs en de Stichting van de Arbeid, 2003.

Internetbronnen
www.brabant.nl, http://www.brabant.nl/dossiers/dossiers-op-thema/jeugd/onderwijs.aspx, subsidieregelingen onderwijs en arbeidsmarkt.

www.campusdenhaag.nl, http://campusdenhaag.nl/centre-governance-studies/over/introductie.html, betreft het thema Governance als besturingsfilosofie.

www.cbs.nl, http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/ED15A0FB-33E5-4020-8DCC-AD88327C2C9E/0/2009f162pub.pdf, betreft Jaarboek Onderwijs in Cijfers 2009. Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen, 2008.

www.encyclo.nl, http://www.encyclo.nl/begrip/co makership.

www.eur.nl, Klijn, E.H., betreft het belang van management inspanningen bij complexe beleidsvraagstukken, 2008.

www.leerwerkplicht.com, betreft de wet WIJ. 

www.na-lll.nl, betreft Een Leven Lang Leren. 

www.ocw.nl is geworden www.rijksoverheid.nl. 

www.ocw.nl / www.postbus51.nl is geworden www.rijksoverheid.nl. 

http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/voortgezet-onderwijs/vmbo, betreft de toelichting op de organisatie van het vmbo.

www.overheid.nl: http://overheidsloket.overheid.nl/index.php?p=product&product_id=900230, betreft Innovatiearrangement.

www.overheid.nl: http://overheidsloket.overheid.nl/index.php?p=product&product_id=901233, betreft subsidieregeling Beroepsonderwijs in bedrijf. Ministerie van Economische Zaken. De regeling is gepubliceerd in de Staatscourant van 26 april 2007.

www.ruimteinderegio.nl: http://www.ruimteinderegio.nl/content/view/38, betreft regionaal plan onderwijsvoorzieningen.

www.rijksoverheid.nl: http://www.rijksoverheid.nl/nieuws/2007/06/28/ondernemer-kan-zelf-wat-doen-aan-beter-beroepsonderwijs.html, Beroepsonderwijs in bedrijf.

www.st-ab.nl, http://www.st-ab.nl/wetten/0728_Wet_op_het_voortgezet_onderwijs_WVO.htm, Wet op het Voortgezet Onderwijs, wet van 14 februari 1963 tot regeling van het voortgezet onderwijs zoals deze tekstueel geldt op 24 januari 2009.

www.st-ab.nl, http://www.st-ab.nl/wetten/0467_Wet_educatie_en_beroepsonderwijs_WEB.htm, Wet Educatie en Beroepsonderwijs, wet van 31 oktober 1995,  versie 25 juli 2008, houdende bepalingen met betrekking tot educatie en het beroepsonderwijs. Ministeries OCenW en LNV.

www.verbindendleren.nl

Lijst van afkortingen

BPV, beroepenoriënatie en beroepspraktijkvorming
BVE, beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
DIT, detacherings- en uitzendbureau bouw en techniek
ECABO, kenniscentrum beroepsonderwijs bedrijfsleven voor de economische, ict- en veiligheidsberoepen (ict: 
EPS, educational partnership
HAVO, hoger algemeen voortgezet onderwijs
HBO, hoger beroepsonderwijs
IQ, intelligentie quotiënt
KKB, Kies Kempische Bedrijven
LNV, landbouw, natuur en visserij
LWOO, leerweg ondersteunend onderwijs
MAVO, middelbaar algemeen voortgezet onderwijs
MBO, middelbaar beroepsonderwijs
MKB, midden en kleinbedrijf
NAO, network administrative organization
OCW, onderwijs, cultuur en wetenschappen
REWIN, regionale ontwikkelingsmaatschappij
ROC, regionaal opleidingen centrum
RPO, regionaal plan onderwijsvoorzieningen
RSV, regionaal samenwerkingsverband
SES, sociaal economisch samenwerkingsverband
SPB, samenwerkingsverband praktijkopleiding bouw
SPOS, samenwerkingsverband praktijkopleiding schilderen
SRE, samenwerkingsverband regio eindhoven
VBO, voorbereidend beroepsonderwijs
VHTO, landelijk expertisebureau meisjes/vrouwen en bèta/techniek
VMBO, voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs
VMBO t, voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs theorie
VNO/NCW, vereniging van Brabantse en Zeeuwse werkgevers
VO, voortgezet onderwijs
VSV, voortijdig schoolverlaten
VWO, voorbereidend wetenschappelijk onderwijs
WEB, Wet Educatie en Beroepsonderwijs
WIJ, Wet Investeren in Jongeren
WVO, Wet op het Voortgezet Onderwijs

Bijlagen

1. Overzicht projecten onderwijsvernieuwing

2. Vragenlijst

											Bijlage 1
Besproken projecten in de Kempen

Kies Kempische Bedrijven, een project waaraan zo’n 30 (satelliet)bedrijven deelnemen die bezocht worden door leerlingen uit groep 7 van de basisscholen en leerjaar 3 van het voortgezet onderwijs. Vaste contactpersonen van scholen en bedrijven dienen samen een lesbrief op te stellen. De bezoeken moeten uitgroeien naar doe-bezoeken, ook voor het SVO. Zie www.hetkop.nl 

Sciencelab, kinderen van groep 8 oriënteren zich op science, natuurkunde, scheikunde en biologie, door het volgen van praktijklessen in die vakken plus lessen robotica gedurende de woensdagmiddag, zes weken lang,  in het sciencelab van de school. Het project wordt afgesloten door een wedstrijdje waarin de vaardigheden van de ontwikkelde robot gedemonstreerd worden, met prijs- en certificaatuitreiking.

Masterclasses science, arts en Anglia, het promoten van science (natuurkunde, scheikunde en biologie), kunst en Engelstalig onderwijs door extra lesuren te bieden op deze vakken naast het reguliere programma.

Meiden kiezen techniek, het stimuleren van de techniekkeuze bij meisjes door diverse projecten.

Speeddaten, meiden in leerjaar 3 en 5 spreken vrouwen in technische functies over de inhoud van hun vak.

Leerloopbaan, digitale leeromgeving en portfolio als instrumenten om voor leerlingen individueel maatwerk te leveren.

Besproken projecten in Roosendaal

Vakcolleges, de vierjarige vmbo-opleiding wordt gekoppeld aan vervolgopleiding mbo gedurende twee jaar waarbij in Roosendaal de leerlingen aan de vmbo-school verbonden blijven. Vanaf het eerste leerjaar wordt kennisgemaakt met de praktijk, naast de theorie. Het traject richt zich op baangarantie. Zie www.vakcolleges.nl 

Educational Partnerships, samenwerkingscontract tussen vmbo-school en bedrijf met resultaatafspraken over leer-werksituaties/praktijk in het bedrijf voor de leerlingen.

Ontmoeten is Leren, werkconferenties en activiteiten in het kader van Verbindend Leren dat in 2008 door de Rotary met de vmbo-school is opgezet waarbij ondermeer aan matchmaking gedaan is tussen scholen en bedrijven en waaruit concrete afspraken voortgekomen zijn. Zie www.ontmoetenisleren.nl 

Stagebezoek bedrijven door docenten, eveneens een initiatief van de Rotary.

Op te richten bedrijfsschool / warehouse op bedrijventerrein Borchwerf II. Het is een praktijksituatie gericht op werk voor met name mensen die langdurig uit het arbeidsproces zijn.

											Bijlage 2
Vragenlijst interview

Dit interview met u wordt in vertrouwelijkheid afgenomen. De verwerking van gegevens zal op anonieme wijze geschieden zodat niet te herleiden zal zijn wie bepaalde uitspraken in het kader van dit onderzoek gedaan heeft.

Het onderwerp van mijn afstudeeronderzoek voor de studie Bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit Rotterdam is de vernieuwing van beroepsopleidingen in het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs, het vmbo. Op dit gebied van onderwijsvernieuwing onderzoek ik initiatieven op uitvoeringsniveau en dat doe ik in twee gemeenten, namelijk in de gemeente Roosendaal in West-Brabant en in de gemeente Eersel in Oost-Brabant. Ik wil van u graag zo veel mogelijk horen over uw ervaringen met en uw visie op de rol van een gemeente bij de vernieuwing van de beroepsopleidingen vmbo.
Mijn invalshoek bij dit onderwerp gaat over de toepassing van de netwerkbenadering en Governance.. Als het gaat over de netwerkbenadering dan gaat het over begrippen als interactieve beleidsvorming, dus dat een overheidsorganisatie samen met betrokken partijen tot uitvoering van beleid komt. Daarbij wordt uitgegaan van een gezamenlijke doelstelling en gedeelde belangen, een langere termijn doelstelling en een wederzijdse afhankelijkheid van de betrokken partijen in het beleidsproces. 
Governance is een vorm van overheidsbestuur dat samenhang brengt in het moderne proces van besturen. Het proces van sturen, beheersen, verantwoorden en toezicht houden. In het voorbeeld van dit onderzoek laat de rijksoverheid de uitvoering om beroepsopleidingen te vernieuwen over aan de scholen voor het vmbo. De vmbo-scholen hebben de opdracht om dat in samenwerking met het bedrijfsleven te doen. Maar ook andere partners, zoals gemeenten, zouden betrokken moeten worden bij dit proces. De rijksoverheid houdt toezicht op de resultaten van de vernieuwing; verantwoording wordt niet alleen aan het rijk afgelegd maar ook aan de partners zoals bedrijven en hun organisaties, leerlingen en hun ouders en gemeenten. Bij deze vorm van besturen staat een open communicatie voorop. Op deze wijze kan worden geleerd van gemaakte fouten en kunnen betrokken partijen en belanghebbenden inzicht hebben in het verloop van de processen en de resultaten, waarop weer kan worden bijgestuurd.
Voor beide theorieën geldt dat er een bepaald gebruik gemaakt wordt van middelen: hoe worden kennis en kunde, informatie, de inzet van mensuren en/of financiële middelen doelmatig en doeltreffend ingezet om doelstellingen van deze onderwijsvernieuwing te realiseren?
 In grote lijn: wat kenmerkt de samenwerking tussen de betrokken partners op het gebied van de vernieuwingsprojecten voor het vmbo in uw gemeente en wat is ieders invloed en inbreng daarbij?

Ik ga nu starten met het interview. Zoals ik eerder gemeld heb, wordt ons gesprek opgenomen op band (hiervoor is toestemming gevraagd en altijd goed bevonden, red.).

Vragenlijst vertegenwoordigers onderwijs

1	PERSOON
Allereerst zou ik graag enkele gegevens omtrent uw functie willen weten:

-	U bent de heer/mevrouw…… ……………………………en uw functie is: …………………………………………………………………………………;
Bij welke onderwijsinstelling?.....................................................................................

-	Hoe groot is deze school en op welke leerlingen richt het zich?

-	Bent u bij een politieke partij aangesloten?

-	Hoe lang bent u in uw functie werkzaam bij deze school?

-	Bent u op andere terreinen actief en zo ja, welke?

Dan ga ik nu in op het onderwerp: de vernieuwing van beroepsopleidingen vmbo in uw gemeente.

2	INITIATIEF
praktijkvoorbeelden
2 a	Kunt u mij vertellen welk initiatief/welke initiatieven tot vernieuwing van vmbo-opleidingen in uw gemeente genomen zijn?

initiatiefnemers
2 b	Kunt u mij zeggen wie dit initiatief/deze initiatieven genomen heeft/hebben? 

projectbeschrijving
2 c	Kunt u een korte beschrijving van het project/de projecten geven?

samenwerkende partijen
2 d	Kunt u mij vertellen wie er betrokken zijn bij dit project/deze projecten?

betrokkenheid
2 e	Op welke manier bent u/is de gemeente of het bedrijfsleven betrokken (geweest) bij het project/de projecten die u genoemd heeft?

2 f	Welke invloed heeft u/uw school gehad bij de ontwikkeling van een project of projecten?

2 g	Welke (praktische) bijdrage heeft uw school bij dit proces tot vernieuwing van vmbo-opleidingen kunnen leveren?

aanleiding tot initiatief (beleidsdoelen)
2 h	Wat heeft u voor ogen met dit project/deze projecten, wat voor doel? Waarom bent u hier aan begonnen?

voortgang
2i	Zijn er plannen voor nieuwe projecten?	

3	ROL
initiatief school/onderwijsinstelling
3 a	Hoe heeft u kennis opgedaan over het beleid van de onderwijsvernieuwing voor het vmbo?

3 b	Heeft iemand  u speciaal geattendeerd op de vernieuwing van beroepsopleidingen vmbo? Wie dan?

3 c	Voor welke organisatie werkt deze persoon en hoe is zijn/haar naam?

3 d	Heeft u zelf mensen van bedrijven en de gemeente benaderd om ze warm te krijgen voor vernieuwende projecten in het vmbo?

3 e	Door wie uit het bedrijfsleven en/of de gemeente bent u benaderd over plannen voor vernieuwing van vmbo-opleidingen?

3 f	Met welke vragen kwam men bij u; was er sprake van een bepaalde verwachting die men van u/uw school had?

3 g	Had u zelf een bepaalde verwachting van de rol en de inbreng van de bedrijven en de gemeente?

beleid
3 a	Welk belang stelt u bij de vernieuwing van de vmbo-opleidingen; wat zijn volgens u belangrijke doelen om het onderwijs aan het vmbo te verbeteren/te versterken? 
(aansluiting beroepsonderwijs-bedrijfsleven; doorstroom binnen de beroepskolom vmbo-mbo-hbo; bestrijding voortijdig schoolverlaten; ontwikkeling kennisinfrastructuur)

3 b	Maakt uw school gebruik van middelen of instrumenten die de rijksoverheid of een overkoepelende onderwijsorganisatie beschikbaar stelt bij de realisering van de vernieuwing van beroepsopleidingen in het vmbo?

3 c Weet u of er vanuit rijk of provincie of de onderwijsorganisatie toezicht gehouden wordt op de resultaten van deze vernieuwende onderwijsprojecten?

regio/kennisinfrastructuur
3 d	Staat dit onderwerp ook binnen een regionaal samenwerkingsverband op de agenda?
	
3 e	Werkt u met andere scholen of organisaties samen op dit terrein, zo ja welke, en is er een bepaald overleg voor ingericht?

3 f	Kunt u andere overlegvormen noemen waarbij dit (beleids)onderwerp wel eens ter sprake komt?

3 g	Heeft u ondersteuning vanuit het Ministerie van OCW of het overkoepelend onderwijsorgaan?

4	SAMENWERKING
4 a	Wat zijn volgens u belangrijke voorwaarden om tot samenwerking met andere partijen te komen?

4 b	Hoe kan een gemeente sturen als het gaat om een project dat vanuit het onderwijs of bedrijfsleven wordt geïnitieerd?

4 c	Vindt u dat de samenwerking die er is op het gebied van onderwijsvernieuwing beter kan? Zo ja: hoe?

4 d	Is bij u bekend welk beeld het bedrijfsleven heeft van de gemeente?

4 e	Welk beeld heeft u van de gemeente?

4f	Wat zou de gemeente volgens u moeten doen?

Nu, aan het eind van dit interview waarbij we (intensief) hebben gesproken over een specifiek onderwerp, wilt u nog iets toevoegen? Iets dat in dit interview niet aan de orde is gekomen en wat u nog graag gezegd wil hebben?

Dan dank ik u zeer!